Brian W. Aldiss - Zabawa w Boga

Po południu przynieśli mu wnętrzności. O innych porach dnia pigmeje przynosili staremu człowiekowi ryby z rzeki albo rukiew, którą uwielbiał, ale po południu dostawał od nich dwie miski jelit. 
Stał przyjmując je i niewidzącymi oczyma patrzył ponad ich głowami przez otwarte drzwi na błękitną dżunglę. Przeszywał go ból. Nie ważył się zdradzić przed swoimi poddanymi, że cierpi, czy jest bez sił pigmeje nie cackali się ze słabością. Zanim weszli do izby, zmusił się, żeby stanąć prosto i wsparł na lasce. 
Obydwaj pigmeje zatrzymali się przed nim skłaniając głowy tak nisko, że ich pyski niemal znalazły się w dymiących jeszcze miskach. 
- Bóg składa wam dzięki. Wasza ofiara została przyjęta - powiedział stary człowiek. 
Nie umiał poznać, czy naprawdę rozumieli jego klekotliwą próbę odtworzenia ich języka. Lekko drżąc poklepał ich po łuskowatych głowach. Wyprostowali się i odeszli swoim szybkim, ślizgającym się krokiem. W misach błyszczały plamy tłuszczu odbijając promienie słońca wpadające przez okno. 
Runął z powrotem na łóżko i -zapadł znów w ten sam sen: pigmeje przychodzą do niego, a on nie ma dla nich cierpliwości, lecz nienawiść. Daje upust swemu długo tłumionemu wstrętowi i pogardzie, wali po głowach laską i wypędza w końcu ich i całą tę rasę na zawsze z planety. Odeszli. Lazurowe słońce i błękitne dżungle należą tylko do niego; może żyć tam, gdzie nikt go nie znajdzie i nie będzie mu się naprzykrzać. Może nareszcie umrzeć tak lekko, jak lekko spada liść z drzewa. 
Zdał sobie sprawę, że marzenie pierzchło. Splótł dłonie tak mocno, że aż kłykcie wyszły mu jak kocie łby, i odkaszlnął krwią. Trzeba się będzie pozbyć misy z wnętrznościami. 
Następnego dnia, o milę od chaty wylądował statek kosmiczny. 
Lądownik terenowy posuwał się z trudem krętą leśną drogą. Pod mistrzowską ręką Barneya Brangwyna na kierownicy pojazd jechał tak szybko, jak się dało. Otaczała ich zewsząd gęsta roślinność o posępnym, sinym zabarwieniu, które cechowało większość żywych organizmów na planecie Kakakakaxo. 
- Żaden z was nie ma zdrowej, rumianej cery - zauważył Barney, przenosząc spojrzenie z drogi na twarze towarzyszy, na których tańczyły błękitne światła. 
Na fizjonomiach trzech członków Planetarnej Misji Ekologicznej kładły się niebieskie cienie. Dawały one złudzenie chłodu, chociaż było tu w strefie równikowej i ze słońcem Cassivelaunus stojącym w zenicie przyjemnie ciepło, jeśli nie gorąco. Otaczająca dżungla rosła gęsto, z nieomal tropikalną bujnością, krzewy aż uginały się pod ciężarem listowia. Dziwne uczucie budziła w nich myśl, że jechali do człowieka, który żył w tym nie zachęcającym otoczeniu od prawie dwudziestu lat. Teraz, kiedy już znaleźli się na miejscu; łatwiej było zrozumieć, dlaczego uważano go powszechnie za bohatera. 
- Gdyby jacyś zieloni pigmeje chcieli nas podglądać, jest za czym się chować - powiedział Tim Anderson, przyglądając się badawczo mijanym zaroślom. - Miałem nadzieję, że zobaczę jednego czy dwóch. 
Barney zachichotał, słysząc niepokój w głosie młodszego towarzysza. 
- Pigmeje chyba jeszcze nie pozbierali się po hałasie, jakiego narobiliśmy podczas lądowania - powiedział. - Zobaczymy ich prędzej, niż myślisz. Kiedy dożyjesz mojego sędziwego wieku, Tim, będziesz się mniej palił do spotkania z miejscowymi ważniakami. Pogromcami na każdej planecie są na ogół najwięksi krzykacze - ipso iacto, jak mówią prawnicy. 
Umilkł na czas pokonywania wąwozu i zręcznie wjechał dużym pojazdem pod przeciwległy stok. 
- Sądząc z faktów, najbardziej zwariowany na Kakakakaxo jest jej klimat - rzekł Tim. - Zaledwie sześćset czy siedemset mil na północ i południe stąd biorą początek lodowce, które ciągną się do samych biegunów. Dobrze, że nasza robota ogranicza się do zbadania bezpieczeństwa planety dla osadników - nie chciałbym tu mieszkać, z pigmejami czy bez. To, co zobaczyłem, zupełnie mi wystarcza. 
- Koloniści zwykle nie mają alternatywy - zauważył Craig Hodges, dowódca misji. - Przyjadą, w jakimś stopniu przymuszeni - czynnikami ekonomicznymi, uciskiem, nędzą, czy potrzebą lebensraumu, ponurymi koniecznościami, które przeganiają nas z miejsca na miejsce. 
- Ależ z was radosna para! - wykrzyknął Barney. - Dobrze, że chociaż Papie Dangerfieldowi podoba się tutaj! Stawiał czoło Kakakakaxo przez 19 lat, bawiąc się w Boga i mamkę tych pigmejow! 
- Przede wszystkim rozbił się tu przypadkiem i musiał się przystosować - powiedział Craig, niechętnie dając się wytrącić z melancholii, w którą zawsze popadał, kiedy PME stawała w obliczu tajemnicy nowej planety. 
- Jakże wspaniale się przystosował! - wykrzyknął Tim. - Papa Dangerfield, Bóg Bezkresnego Końca Świata! Był jednym z bohaterów mojego dzieciństwa. Aż trudno mi uwierzyć, że go poznamy. 
- Większość legend, jakie narosły wokół niego, pochodzi z Droxy stwierdził Craig. - To znaczy z miejsca, gdzie powstaje połowa tego całego jarmarcznego przereklamowania we wszechświecie. Osobiście nie jestem przekonany co do tego faceta, chociaż może się okazać dobrym źródłem informacji. Pamiętaj, Tim, że nie przyjechaliśmy tu po autograf. 
- I na pewno będzie dobrym informatorem - rzekł Barney, jadąc skrajem rododendronowych zarośli. - Oszczędzi nam ładny kawał roboty. W ciągu dziewiętnastu lat - jeśli jest chociaż w przybliżeniu takim, jakim go zachwalają - powinien był zgromadzić masę materiału o bezcennej dla nas wartości. 
PME rzadko dostawała proste zadania. Kiedy ta trzyosobowa załoga lądowała na nie zbadanej planecie, takiej jak Kakakakaxo, musiała sklasyfikować potencjalne niebezpieczeństwa i dokładnie ustalić rodzaj oporu, z jakim mogliby się spotkać koloniści ze strony jakiegokolwiek wyższego gatunku zamieszkującego planetę. W galaktyce aż się roiło od różnych wyższych rodzajów, którymi równie dobrze mogły być ssaki, gady, owady, rośliny, minerały, jak i wirusy. Nierzadko były one niesforne do tego stopnia, że aby człowiek mógł przybyć, trzeba je było całkowicie wytępić i to w taki sposób, by jak najmniej zakłócić ekologiczną równowagę planety. 
Podróż zakończyła się nieoczekiwanie. Byli zaledwie milę od statku, kiedy dżungla z jednej strony lądownika ustąpiła miejsca skale tworzącej podnóże stromej i zalesionej góry. Minąwszy wysoką skalną ostrogę, zobaczyli przed sobą wioskę pigmejów. Kiedy Barney zahamował i wyłączył silnik, siedzieli jeszcze przez chwilę w ciszy, obejmując wzrokiem krajobraz. 
Ich przybycie wywołało gwałtowne poruszenie pod drzewami. 
- A oto i komitet powitalny - powiedział Craig. - Lepiej zejdźmy i zróbmy przyjazny wyraz twarzy. Bóg wie, co oni sobie pomyślą o twojej brodzie, Barney. Na wszelki wypadek włącz swój miotacz. 
Cała trójka została otoczona, gdy tylko zeskoczyła na ziemię. Pigmeje poruszali się gwałtownie i szybko, okrążając ekologów. Chociaż wyglądało na to, że pojawiają się ze wszystkich stron, najwyraźniej bez uprzednio ustalonego planu, zaledwie parę sekund zajęło im utworzenie pierścienia wokół intruzów. I pomimo całej ich szybkości mieli w sobie coś ukradkowego; jakaś groźba czaiła się w ich pośpiechu. Były z nich paskudne stwory. Poruszali się jak jaszczurki i skóra ich była podobna do skóry jaszczurki - zielona i cętkowana, z wyjątkiem miejsca pod grzbietem, gdzie przechodziła w chropowate łuski. Co do wzrostu pigmejów, to żaden z nich nie mierzył więcej niż metr dwadzieścia. Byli czteronożni i dwuręczni. Głowy, osadzone na bezszyjnym ciele, przypominały łby kajmanów o długiej, okrutnej paszczy i piłowatych zębach. Te głowy obracały się teraz z boku na bok, jak wieżyczki na czołgach wypatrujące nieprzyjaciela. 
Otoczywszy ekologów pigmeje zamarli w bezruchu. Opuściła ich inicjatywa. Ich workowate gardła tętniły mocnym pulsem. Craig wskazał na jedną z głów stojących przed nim i powiedział: 
- Witajcie! Gdzie jest Papa Dangerfield? Nie mamy zamiaru zrobić wam nic złego, chcemy tylko zobaczyć Dangerfielda. Zaprowadźcie nas do niego. 
Powtórzył to samo w języku galingua. 
Pigmeje ożywili się, poczęli otwierać paszcze i rechotać. Dookoła wybuchł podniecony klek-klek-klekot. Od stworów dolatywał intensywny zapach ryb. Żaden z nich nie wystąpił z czymś, co można było uważać za odpowiedź. Fala podniecenia, która po nich przeszła, jeśli to w ogóle było to, uwydatniła ich groźny wygląd. Krępe ciała może by i były komiczne, gdyby nie mocne nogi i uzbrojone paszcze, na widok których nikomu nie było do śmiechu. 
- Ależ to są zwierzęta! - wykrzyknął Tim. - Spójrzcie na nich wypróżniają się pod siebie na stojąco, jak bydło. Nie mają w sobie ani cienia dumy, której można by oczekiwać nawet od prymitywnego dzikusa. Nie mają na sobie nic, co by przypominało ubranie. Nie są nawet uzbrojeni! 
- Nie mów tak, dopóki się dobrze nie przyjrzysz ich szponom i zębom - pogodnie odparł Barney. 
W głosie młodszego towarzysza wyczuł odrazę, a wiedział, jak często kryje się pod nią strach. Sam czuł ciekawość i suche napięcie, zrodzone nie tyle z myśli o pigmejach, ile z faktu, że oto ich trzech znalazło się w nieznanym świecie, bez poprzedników, którzy mogliby ich weń wprowadzić; jeśli kiedyś przestanie odczuwać to napięcie, będzie się już nadawał na emeryturę. 
- Ruszamy powoli do przodu - powiedział Craig. - Jeśli będziemy tu tak stać, nic dobrego z tego nie wyniknie. Dangerfield powinien być gdzieś w pobliżu, co daj Boże. 
Okrążeni przez klekocących im przy udach krokodylogłowych, członkowie PME zaczęli posuwać się w kierunku osady, leżącej przed nimi jak szachownica niebieskich plam słońca i cienia. Ten manewr nie podobał się pigmejom, którzy podnieśli jeszcze większą wrzawę, chociaż bez sprzeciwu schodzili z drogi. Trajkocząc, trzepali ozorami z góry na dół w długich pyskach. Podążając za Craigiem, Barney i Tim trzymali ręce na broni u boku, gotowi na wszystko. 
I tak weszli do wioski. Leżała wśród drzew, z jednej strony ograniczona skalną ścianą. W listowiu drzew kolonia wesoło upierzonych ptaków, niewątpliwie jakiś rodzaj tkaczy, uplotła zwarty dach z lian, pnączy, liści i gałązek. Pod taką osłoną, na ziemi zasłanej łajnem, stały prymitywne chatki pigmejów, które były zaledwie kwadratami rogoży uplecionej z trzcin i podpartymi z jednej strony, żeby utworzyć wejście. Wyglądało to wszystko jak zdemolowany biwak. 
Na zewnątrz tych ponurych legowisk stały przywiązane pokryte futrem zwierzęta, drepcząc wewnątrz kół wyznaczonych przez długość powroza i nawołując się nawzajem. Ich miauczące pokrzykiwania, urywany ptasi świergot i rechot krokodylich łbów tworzyły razem piekielny harmider. A nad tym wszystkim unosił się fetor gnijących ryb. 
- Spora porcja lokalnego kolorytu - zauważył Barney. - Nie wydaje wam się, że te uwiązane zwierzęta są tu czymś osobliwym? 
Przeciwieństwem tego ponurego widoku była skalna ściana, ozdobnie rzeźbiona w gmatwaninę stylizowanych liści i skomplikowane formy geometryczne. Ornament piął się na wysokość mniej więcej dwunastu metrów i był równie pomysłowy, co harmonijny. Dopiero później ekologowie zauważyli surowość jego wykończenia, ale na odległość górował on wyraźnie nad wioską. Podchodząc bliżej zobaczyli, że zdobiona powierzchnia jest fasadą wykutego w litej skale i całkowicie wykończonego budynku z drzwiami, korytarzami, pomieszczeniami i oknami, przez które pigmeje obserwowali ich poczynania z beznamiętną ciekawością. 
- Zaczyna to na mnie robić wrażenie - zauważył Tim, przyglądając się wzorom na skale. - Jeśli te straszydła potrafią stworzyć coś tak kunsztownego, jest jeszcze dla nich nadzieja. 
- Dangerfield! - zawołał Craig, kiedy następna próba porozumienia się z pigmejami zawiodła. Jedyną odpowiedzią był wrzask ptaków. 
Pigmeje coraz mniej interesowali się mężczyznami. Już nie napierali na nich z tak bliska, a kilku umknęło z jaszczurczą szybkością z powrotem do swych legowisk. Patrząc ponad tłumem guzowatych głów, Barney wskazał na przeciwległy skraj wioski. Wsparta o ciemnobrązową skałę urwiska, stała tam sporych rozmiarów chata, zbudowana z tego samego lichego materiału co siedziby pigmejów, ale postawiona staranniej i mniej prymitywnie pomyślana. 
Kiedy ekologowie patrzyli na nią, w drzwiach pojawiła się wycieńczona ludzka postać. Zaczęła iść w ich kierunku, opierając się na grubym kiju. 
- To Dangerfield! - wykrzyknął Barney. - To musi być on. Z informacji, jakie posiadamy, wynika, że żadna inna ludzka istota nie mieszka na całej tej barbarzyńskiej planecie. 
Dreszcz podniecenia przebiegł ciało Tima. Papa Dangerfield był legendą w tym rejonie zamieszkanej galaktyki. W rezultacie przymusowego lądowania na Kakakakaxo dziewiętnaście lat temu, Dangerfield stał się pierwszym człowiekiem, który zawitał do tego niezachęcającego światka. 
Pomimo że odległa tylko o piętnaście lat świetlnych od Droxy jednego z wielkich międzygwiezdnych ośrodków handlu i rozrywki Kakakakaxo była na uboczu szlaków handlowych. Dlatego też Dangerfield musiał przeżyć sam aż dziesięć standardowych lat z pigmejami, zanim ktoś się napatoczył z propozycją pomocy. Ale wtedy było już za późno - jad samotności stał się swoim własnym antidotum. Uparciuch nie chciał się stąd ruszyć. Twierdził, że tubylcze plemiona pigmejów potrzebowały go. Tak więc pozostał tam, gdzie był Królem Krokodylego Ludu, Ojcem Liliputów - jak ujmowały to gazety na Droxy, uwielbiające duże litery i bezsensowne tytuły. 
Teraz, klekocząc zgodnym chórem, pigmeje rozstępowali się przed Dangerfieldem, który zbliżał się do załogi PME. Wielu już czmychnęło, obojętnych na to, co przekraczało ich możliwości pojmowania. W pochylonej postaci, wpatrzonej w ekologów z obawą, trudno było rozpoznać młodego, opalonego na brąz tytana, którego przedstawiały komiksy na Droxy. Ze szczupłej, sardonicznej twarzy o potężnym haczykowatym nosie zrobiła się jej własna karykatura. Siwe włosy były długie i brudne. Pokryte guzami, ściskające kij dłonie usiane były plamami wątrobowymi. Był to z pewnością Dangerfield, chociaż wygląd jego wskazywał na to, że legenda przeżyje swego bohatera. 
- Jesteście z Droxy? - zapytał skwapliwie w języku galingua. Przyjechaliście, żeby nakręcić ze mną jeszcze jeden trójwymiarowy film? Bardzo się cieszę z naszego spotkania. Witajcie na nieujarzmionej planecie Kakakakaxo. 
Craig Hodges wyciągnął dłoń. 
- Nie przybyliśmy z Droxy - powiedział. - Mamy swoją bazę na Ziemi, chociaż większość czasu spędzamy z dala od niej. Nie jesteśmy też ekipą filmową - nasza misja ma charakter raczej praktyczny. 
- Powinniście nakręcić trójwymiarowy film, zbilibyście na tym fortunę. Więc co tu właściwie robicie? 
W miarę, jak Craig przedstawiał siebie i swoją załogę, zachowanie Dangerfielda w widoczny sposób stawało się coraz mniej serdeczne. Ze złością mamrotał pod nosem o intruzach, którzy z butami wtargnęli w jego życie. 
- Niech pan zajdzie do naszego pojazdu napić się z nami - zaproponował Barney. - Mamy trochę dobrego aldebarańskiego wina. Chyba jest pan zadowolony, że może pan z kimś porozmawiać. 
- To miejsce należy do mnie - awanturował się stary człowiek, machając kijem nad obskurną przesieką. - Nie mam pojęcia, co wy ludzie tutaj robicie. To ja podbiłem Kakakakaxo. Bóg Krokodylego Ludu tak mnie nazywają. 
I jak gdyby zdanie Barneya o winie dopiero do niego dotarło, zaczął iść w kierunku lądownika, nie przestając mówić. 
- Gdybyście tak, jak dzisiaj, wepchnęli się tutaj dwadzieścia lat temu, pigmeje rozerwaliby was na strzępy, na drobne kawałki. Ja ich ujarzmiłem! Żadna żyjąca istota nie dokonała tego, co ja. Na Droxy nakręcono filmy o moim życiu - taki jestem ważny. Nie wiedzieliście tego? 
Jego zapadnięte oczy spoczęły na Timie Andersonie. 
- Nie wiedziałeś o tym, młodzieńcze? 
Tim unikał spojrzenia starego człowieka. 
- Zostałem wychowany na tych filmach, sir. Nakręcono je w starej Wytwórni Filmów Trójwymiarowych Melmoth. 
- Tak, tak, tak właśnie się nazywała. A wy nie pracujecie tam. Dlaczego oni już nie przyjeżdżają, no dlaczego? 
- Chyba czytałem gdzieś, że zbankrutowali parę lat temu. 
Tim pragnął powiedzieć temu wymizerowanemu reliktowi, że Dangerfield, Daleko Rzucony Ojciec, ten kosmiczny Schweitzer, był jednym z bohaterów jego chłopięcych lat, tytanem, pod wpływem którego po raz pierwszy poczuł nieodpartą pokusę podróży kosmicznych. Chciał powiedzieć, że to bolało, patrzeć na taką smutną konfrontację legendy z rzeczywistością. Oto był kolos we własnej osobie - chełpiący się swoją przeszłością, do tego jeszcze skomląc. 
Podeszli do lądownika. Dangerfield utkwił wzrok w zgrabnej osłonie boku, pod którą widniał szary napis: Planetarna Misja Ekologiczna. Po chwili zwrócił się wojowniczo do Craiga. 
- Kim wy jesteście? Czego tu chcecie? Mam i bez was dosyć kłopotów. 
- Jesteśmy zespołem naukowym, panie Dangerfield - pojednawczo powiedział Craig. - Nasze zadanie polega na zebraniu danych. Prawie nic nam nie wiadomo o warunkach życia i ekologii tej planety, gdyż nigdy nie była ona należycie zbadana. Naturalnie, chcielibyśmy bardzo zapewnić sobie pańską pomoc, musi pan być kopalnią informacji... 
- Nie odpowiem na żadne pytania! Nigdy nie odpowiem. Sami będziecie musieli się dowiedzieć wszystkiego, czego chcecie. Zżera mnie choroba - i ból. Ledwo chodzę. Potrzebuję doktora, lekarstw... Czy jesteś lekarzem? 
- Mogę panu podać środek przeciwbólowy - odparł Craig. - I gdyby pan pozwolił mi się zbadać, może mógłbym się zorientować, na co pan jest chory. 
Dangerfield machnął ze złością ręką. 
- Nie potrzebuję, żeby ktoś mi mówił, co się ze mną dzieje warknął. - Znam wszystkie choroby, jakie są na tej przeklętej planecie. Mam fifiny, ot co, i proszę was tylko i wyłącznie o jakiś środek na uśmierzenie bólu. Jeśli nie przyjechaliście po to, by mi pomóc, lepiej się wynoście! 
- A właściwie co to takiego te fifiny? - spytał Barney. 
- Nie twoja sprawa. Nie są zaraźliwe, jeśli o to ci chodzi. Jeżeli jesteście tu tylko po to, żeby zadawać pytania, precz stąd! Pigmeje będą się mną opiekować, tak jak ja o nich zawsze dbałem. 
Dangerfield odwrócił się, żeby odejść, ale zachwiał się i byłby upadł, gdyby Tim nie podbiegł i nie chwycił go za ramię. Stary człowiek strząsnął rękę, która go podtrzymywała, i szybkim krokiem zaczął iść z powrotem przez polanę tak szurając nogami, że uwiązane zwierzęta uciekały na całą długość powrozu. 
Tim dogonił go i położył dłoń na ramieniu. 
- Możemy panu pomóc - powiedział błagalnie. - Niech pan będzie rozsądny. Potrzebuje pan medycznej pomocy, której jesteśmy w stanie udzielić. 
- Nigdy nie korzystałem z niczyjej pomocy, więc i nie potrzebuję jej i teraz. A co więcej, z zasady nie bywam rozsądny. 
Pełen sprzecznych uczuć, Tim wrócił. Ujrzał kamienną twarz Craiga. 
- Powinniśmy mu pomóc - powiedział. 
- On nie pragnie pomocy ani od ciebie, ani od kogokolwiek innego - odparł niewzruszenie Craig. 
- Ależ on cierpi! 
- Bez wątpienia, a ból odbiera mu rozsądek. To by tłumaczyło nie przyjemną mieszaninę obelg i poniżenia. Ale on jest nadal sobą i ma swój własny sposób postępowania. Nie mamy prawa zajmować się nim wbrew jego woli. 
- Może on umiera - rzekł Tim. - A ty nie masz prawa być tak cholernie obojętny. 
Rzucił na Craiga wyzywające spojrzenie, które tamten odwzajemnił, po czym szybko oddalił się, odpychając paru pigmejów, którzy pozostali jeszcze na placu boju. Dangerfield po drugiej stronie wyrębu spojrzał raz jeszcze za siebie i zniknął w chacie. Barney chciał pobiec za Timem, ale Craig go zatrzymał. 
- Zostaw go - powiedział cicho. - Niech mu minie złość. Barney popatrzył przyjacielowi prosto w oczy. 
- Nie przymuszaj chłopaka siłą - powiedział. - On nie ma takiego pokręconego podejścia do życia, jak ty. Bądź dla niego wyrozumiały, Craig. 
- Wszyscy musimy się uczyć, a czym prędzej, tym lepiej - zauważył smętnie Craig. 
Po czym, zmieniając ton, powiedział: 
- Dla jakiegoś powodu, który przyjdzie nam jeszcze odkryć, Dangerfield nie jest chętny do współpracy. Na pierwszy rzut oka sprawia wrażenie niezrównoważonego, co oznacza, że niedługo może zmienić zdanie i zaoferować nam pomoc. Chciałbym bardzo zobaczyć jakieś metodyczne notatki z jego dziewiętnastoletniego pobytu tutaj. Byłby to pożyteczny dokument, chociażby z punktu widzenia psychologii. 
- Na mój rozum z niego jest stary nicpoń i uparciuch - rzekł Barney, potrząsając głową. 
- Co jest oznaką słabości. Dlatego właśnie schlebianie mu nie było mądre ze strony Tima. Dangerfield zawziął się jeszcze bardziej. Nie zwracajmy na niego uwagi, a sam do nas przyjdzie. Tymczasem będziemy pracować bez niego i skończymy badanie próbek gleby. Przede wszystkim musimy ustalić poziom inteligencji pigmejów pod kątem oporu, jaki mogliby stawiać kolonistom. Może mają też parę jakiś nietypowych, a interesujących cech. 
Barney wsadził ręce do kieszeni i przyjrzał się baczniej ubogiej osadzie. Zrobiło się ciszej i słychać było przepływającą nie opodal rzekę. Pigmeje rozproszyli się; niektórzy leżeli bez ruchu w swoich nędznych budach, wystawiając pyski, otoczeni jakby mgiełkami niebieskiego światła odbijającego się od łuskowatej skóry. 
- Na oko zaryzykowałbym twierdzenie, że pigmeje są podludźmi zauważył Barney wyjmując z brody owada, który spadł z góry, z zadaszających drzew. - Myślę też, że jest to ostatnie stadium ich ewolucyjnego rozwoju. Mają ograniczony rozwój czaszki, brak im przeciwstawnego kciuka i nie noszą nic przypominającego ubranie, co oznacza brak wszelkich hamulców seksualnych, jakich można by oczekiwać po kulturze typu Y. Według mojej pobieżnej oceny, Craig, jest to stagnacja Y gamma. 
Craig przytaknął, uśmiechając się jakby z tajonym zadowoleniem. 
- To znaczy, że masz takie samo zdanie o tej skalnej świątyni co ja - powiedział, kierując wzrok ku bogactwu rzeźbień widocznemu pomiędzy drzewami. 
- Sądzisz, że pigmeje nie mogliby tego zbudować? - spytał Barney. 
Craig kiwnął swoją dużą głową. 
- Poziom kulturalny krokodylich łbów jest o wiele niższy niż sugeruje to tego rodzaju architektura. One są jej strażnikami, nie twórcami. Co naturalnie oznacza, że istnieje - lub istniał na Kakakakaxo - inny, wyższy gatunek, który może się okazać nie tak rzucający się w oczy jak pigmeje. 
Craig był człowiekiem rzetelnym, ale powściągliwym i nie zdradzał zbytniej emfazy. Ale Barney, który orientował się, co dzieje się w czaszce jajogłowego przyjaciela wiedział, że ma on zwyczaj bagatelizowania ważnych kwestii, kiedy przeżuwał jakiś problem podniecający jego intelektualną ciekawość. Zdając sobie z tego sprawę, nie drążył już dalej tematu i odłożył go na później. Skierował rozmowę na inne tory. Jak na taki masywny okaz męskiego rodu, Barney miał w sobie zdumiewającą delikatność, co prawda ciasnota małego statku kosmicznego była dobrą szkołą wrażliwości. 
- Zamierzam rzucić okiem na te puchate zwierzątka, które krokodyle głowy trzymają przywiązane przed chatami - odezwał się. - Intrygują mnie te stworzenia. Może moglibyśmy któreś oswoić. 
- Bądź ostrożny - przestrzegał go Craig. - Mam wrażenie, że krokodyle łby mogą nie być zachwycone twoim wścibstwem. Te stworzenia być może wcale nie są oswojone - pigmeje nie wyglądają na rasę miłośników zwierząt. 
- Jeśli nie są to zwierzęta domowe, to na pewno też i nie hodowlane. Śmierdzi tu tak, jakby pigmeje żywili się wyłącznie rybami, nie sądzisz? 
Barney szedł wolno między prymitywnymi chatami. Patrzył pod nogi, żeby nie nadepnąć na wystające pyski pigmejów, leżące na ziemi jak ułamane gałęzie. Nie poruszyły się nawet, kiedy przechodził, tylko puls łomotał im w gardłach. Na zewnątrz większości legowisk stało uwiązanych za tylne nogi po dwoje zwierząt. Jedno ze stworzeń, szare i puszyste, ze spłaszczonym pyszczkiem pekińczyka, było prawie wzrostu pigmejów; drugie, o okrągłym pysku, z brązowym futerkiem i wesołą żółtą grzywą, dwa razy mniejsze od niego, przypominało miniaturowego niedźwiadka. Zarówno pekińczyki, jak i niedźwiadki miały małe, czarne, małpie łapki, z których wiele uniosło się, jakby błagalnie, gdy ekologowie się zbliżali. 
- Są dużo sympatyczniejsze od ich właścicieli - powiedział Craig. 
Nachylił się i ostrożnie wyciągnął rękę do jednego z niedźwiadków. Ten skoczył naprzód i chapnął Craiga, przymilnie jazgocząc. 
- Czy myślisz, że oba gatunki - pekińczyki i niedźwiadki - walczą ze sobą? - spytał Barney. - Zauważyłeś, że uwiązane są tak daleko od siebie, żeby nie mogły się stykać? Niewykluczone, że odkryliśmy jakąś miejscową odmianę walki kogutów. 
- Krwawe sporty pasowałyby do wyglądu pigmejów - odpowiedział Craig - ale nie leżą w charakterze tych stworzeń. Spójrz tylko na nie - wojownicze jak baranki! Nawet ich siekacze są tępe. Natura nie dała im żadnej broni! 
- A propos zębów, żywią się one tym samym pokarmem, co ich panowie - zauważył Barney. - Ale czy dzieje się tak z ich własnej woli, czy z konieczności, będziemy musieli się dowiedzieć. 
Wskazał na gnijące ości, stosy rybich głów i łusek, na których z nieszczęśliwymi minami siedziały zwierzątka. Mieniące się jak tęcza żuki pierzchały wśród padliny spod samych prawie stóp Barneya. 
- Spróbuję wziąć jednego z pekińczyków do lądownika - zaproponował. - Warto byłoby przyjrzeć mu się z bliska. 
Kątem oka widział oddalony o jakieś trzy metry pysk pigmeja wystający z legowiska. Nie spuszczając z niego oka, pochylił ,się nad pekińczykiem usiłując poluzować mocno naciągnięty rzemień, który trzymał zwierzę na uwięzi. Na ten widok wszystkie stworzenia w pobliżu, duże i małe, podniosły radosną wrzawę. W tej samej chwili warujący pigmej poruszył się. 
Jego szybkość była zdumiewająca. Sekundę przedtem ledwo go było widać z barłogu - teraz skoczył na Barneya chwytając go pazurami za rękę i obnażając zębiska przed samą jego twarzą. Było jasne, że gad, chociaż niewielkiego wzrostu, z łatwością mógłby przegryźć Barneyowi kark. Wlepił teraz w niego swoje żółte, wściekłe oczy. 
- Nie strzelaj, bo będziemy ich mieli wszystkich na karku! - rzucił Craig, gdy ręka Barneya powędrowała w stronę miotacza. 
Prawie natychmiast zostali otoczeni przez klekoczących z podnieceniem i pchających się jeden przez drugiego pigmejów. Gady wydawały typowe dla siebie dźwięki, mieląc ozorami w nieruchomych paszczach. 
Pigmeje zbili się w wyraźnie wrogi tłum, nie podejmowali jednak żadnych prób ataku na Craiga i Barneya. Nagle jeden z nich wysunął się do przodu. Machając krótkimi górnymi łapami, rozpoczął przemowę. 
- Widzę tu pewne cechy prymitywnego modelu mowy - zauważył chłodno Craig. - Spróbujmy handlu wymiennego za twojego ulubieńca, Barney, skoro już przyciągnęliśmy ich uwagę. 
Zapuścił rękę w jedną z kieszeni podręcznego ekwipunku i wydobył naszyjnik z dużych kamieni, w których tańczyły spirale światła - delikatne wewnętrzne sprężynki pod wpływem ruchu powodujące nieustanną zmianę barwy. Był to rodzaj bawidełka, za które można było zyskać odrobinę zaufania na każdej prawie cywilizowanej planecie. Craig wyciągnął rękę z naszyjnikiem w kierunku pigmeja, który wygłaszał mowę. 
Przywódca pigmejów przyjrzał się naszyjnikowi badawczo, ale krótko, po czym powrócił do swojej oracji. Stanowczo nie przedstawiał on dla niego żadnej wartości. Craig na migi wyjaśnił zastosowanie naszyjnika i dał do zrozumienia, że wymieniłby go na jednego z niedźwiadków. Chociaż zwierząt tych było mnóstwo, ich właściciele nie wykazywali ochoty rozstania się z którymkolwiek z nich. Craig wsadził błyskotkę do kieszeni i wyciągnął lusterko. 
Było to coś, co zawsze bez pudła podniecało ciekawość prymitywnych plemion - a jednak pigmeje pozostali niewzruszeni. Widząc, że kryzys minął, wielu z nich zaczęło znikać, pomykając na swój jaszczurczy, nerwowy sposób. Craig schował z powrotem lusterko i wydobył gwizdek. 
Kunsztowna zabawka miała kształt srebrnej ryby z otwartym pyszczkiem. Prowodyr pigmejów wyrwał ją Craigowi z ręki pozostawiając ćżerwony ślad szponów na otwartej dłoni i wpakował sobie gwizdek do pyska. 
- Słuchaj no, to niejadalne! - zawołał Craig, instynktownie robiąc krok naprzód z wyciągniętą ręką. Bez ostrzeżenia pigmej zaatakował. Być może źle zrozumiał gest Craiga i bezmyślnie zadziałał w samoobronie. Z kłapnięciem zębami dopadł nogi Craiga. Ekolog upadł, ale .nie zdążył jeszcze dotknąć ziemi, kiedy niebieski snop światła wytrysnął z miotacza Barneya. Wraz z odgłosem termojądrowej eksplozji rozbrzmiewającym nad wyrębem, pigmej przewrócił się i upadł na płask z dymiącą skórą. 
Ciszę, która potem nastąpiła, rozdarła przeraźliwa wrzawa tkaczy, wzlatujących nad swoje domostwa. Krążyły teraz wysoko ponad koronami drzew. Barney pochylił się, otoczył Craiga silnym ramieniem i podniósł, trzymając wycelowany miotacz w drugiej ręce. Na udzie Craiga, przesiąkając przez podarte spodnie, rosła nieregularna plama krwi. 
- Dzięki, Barney - powiedział. - Nie wychodzi nam dzisiaj handel. Wracajmy do lądownika. 
Wycofywali się, z Craigiem kulejącym na obolałej nodze. Pigmeje nawet nie próbowali ich zaatakować. Przykucnęli nieruchomo nad dymiącym ciałem nie - odrywając od niego oczu, albo bezradnie kręcąc pyskami z boku na bok. Trudno było zdecydować, czy przestraszyli się tego pokazu siły, czy też uznali, że to krótkie nieporozumienie ich nie dotyczy. W końcu pochylili się nad martwym kompanem, chwycili go za tylne nogi i odciągnęli energicznie w kierunku rzeki. 
Kiedy Barney doprowadził Craiga do koi, zerwał z niego spodnie, oczyścił i opatrzył ranę środkiem antyseptycznym i proszkiem regenerującym. Chociaż Craig stracił trochę krwi, nie doznał poważniejszego uszczerbku - przez noc noga na pewno całkowicie się zagoi. 
- Uszło ci to na sucho - powiedział Barney prostując się. - Rana jest głęboka, ale to stworzonko mogło ci odgryźć kolano, gdyby tylko zechciało spróbować. 
Craig usiadł i wziął podaną mu meskaletkę. 
- Jedna rzecz w tym całym wydarzeniu mnie zafrapowała - rzekł. Krokodyle głowy chciały mieć gwizdek, ponieważ wzięły go za coś do jedzenia, a ryby, sądząc po smrodzie, który się tam wszędzie rozchodzi, są główną pozycją jadłospisu. Lustro i naszyjnik nic im nie mówiły; nigdy jeszcze nie spotkałem plemienia tak pozbawionego zwykłej, elementarnej próżności. Czy to się jakoś łączy z brakiem seksualnych hamulców, o których wspomniałeś? 
- A czy oni mają jakieś powody do próżności? - mruknął Barney rozbierając się, żeby wziąć prysznic. - Po pięciu minutach przebywania tam mam wrażenie, jakby ktoś wziął pędzel i wymalował mnie od stóp do głów rybim odorem. 
Niedługo potem zorientowali się, że w lądowniku nie ma Tima Andersona. Craig zacisnął usta. 
- Idź, spróbuj go odnaleźć, Barney - powiedział. - Nie jest bezpieczny wałęsając się tutaj samotnie. Jeszcze nie umie cieszyć się wolnością myśli pozbawioną swobody działania. 
Popołudnie rozciągało swe niebieskie cienie po ziemi. W ciszy słychać było nieomal, jak planeta obraca się na swej zimnej, twardej osi. Ptaki powróciły do swojego gęsto utkanego domu i czasem tylko lotem strzały robiły najazd na ziemię. Barney pomyślał, że pewnie wydziobują żuki z rybiego ścierwa. Jeden z nich, w zamieszaniu, padł ofiarą krokodylogłowego. Zabił, ale nie pożarł go. 
Barneyowi nie był obcy taki porządek rzeczy w naturze. Nie zatrzymywał się, chyba .żeby rozejrzeć się po okolicy i zapamiętać drogę. Skierował kroki w stronę szemrzącej w oddali rzeki, myśląc, że podobnie jak jego, mogła też zwabić Tima. Skręcił w wąską ścieżkę pomiędzy drzewami i stanął niepewny. Zawołał Tima. 
Nieoczekiwanie odpowiedź nadeszła prawie natychmiast. W chwilę potem Tim wyłonił się z zarośli i wesoło pomachał Barneyowi. 
- Martwiłem się o ciebie - wyznał Barney, zrównawszy się z Timem. - Niemądrze odchodzić tak bez słowa. Co robiłeś? 
- Doskonale potrafię sam troszczyć się o siebie - odpowiedział Tim. - Za tymi krzakami płynie szeroka, wartka i głęboka rzeka. Czyżby krokodyle łby były zimnokrwiste? 
- Owszem - rzekł Barney. - Ja chyba wiem najlepiej, niedawno jeszcze trzymałem się z takim jednym za ręce. 
- Tym lepiej dla nich - zauważył Tim. - Siedzą teraz całą gromadą w wodzie, która jest lodowata - prawdopodobnie spływa prosto z lodowca. Pigmeje świetnie pływają, bardzo szybko i pewnie; poza tym wyglądają wdzięczniej w wodzie niż na lądzie. Obserwowałem ich, jak nurkują i wynurzają się trzymając w pysku ryby wielkości sporego łososia. 
Barney opowiedział mu o wypadku z rybą gwizdkiem. 
- Przykro mi z powodu Craiga - powiedział Tim - ale skoro już o nim mówimy, mógłbyś mi powiedzieć, dlaczego był taki wściekły i tak mnie obrugał, kiedy poszedłem za Dangerfieldem? 
- Ani nie był wściekły, ani nie obrugał cię. Kiedy pobędziesz w naszym zespole trochę dłużej, przekonasz się, że to nie jest jego styl pracy. Craig jest bezstronny. W tej chwili niepokoi. się, bo wyczuwa jakąś tajemnicę i nie może się zdecydować, gdzie szukać do niej klucza. Prawdopodobnie uważa Dangerfielda za taki klucz; z pewnością docenia wiedzę, którą tamten musi posiadać, chociaż, moim zdaniem, w głębi duszy wolałby sam rozgryźć ten problem całkiem od nowa, wyłączając z tego Dangerfielda. 
- A dlaczego Craig miałby tak myśleć? Przecież Kwatera Główna PME poleciła nam skontaktować się z Dangerfieldem? 
- Zgadza się. Ale nasze dowództwo, oddalone o parę ładnych lat świetlnych, często rozmija się z rzeczywistością. Craig chyba myśli, że staruszek może... no... wpuścić go w maliny, mieć niezgodne z prawdą informacje... Craig jest człowiekiem, który lubi wszystko sam rozwikłać i lubi, kiedy inni też sami do wszystkiego dochodzą. 
Skręcili i zaczęli iść wolnym krokiem z powrotem w stronę osady, rozkoszując się łagodnym powietrzem nie zapaskudzonym zapachem ryb. 
- Czy to dlatego Craig był tak niezadowolony z pomocy udzielonej papie Dangerfieldowi? - spytał Tim. 
Barney westchnął, skubiąc się w brodę. 
- Nie, to było coś innego - powiedział. - Wieloletnie latanie w załodze PME urabia pewne spojrzenie na świat, ponieważ tryb życia kształtuje podejście do życia. Pamiętaj, że Planetarne Misje Ekologiczne są zwiastunami zmian. Przed naszym przybyciem planety istnieją w naturalnym stanie, to jest nietknięte lub zacofane - zależy, jak się na to patrzy. Po naszym odjeździe są przygotowane na przyjęcie kolonistów i przeobrażenie stosownie do naszych wskazówek. Pozycja człowieka w galaktyce może napełniać nas dobrym samopoczuciem, jednak jakoś nie można oprzeć się żalowi, że takie nieuchronne okaleczenie jest konieczne. 
- My nie jesteśmy od żałowania - powiedział Tim niecierpliwie. 
- Ależ Craigowi nie jest to obojętne, Tim. Im więcej planet badamy, tym bardziej czuje on, że jakaś tajemnicza - jakaś boska równowaga bywa zakłócana. Ja sam to czuję; ty też z czasem to poczujesz; lądujesz na bezludnej planecie i natychmiast napływa i ogarnia cię nadprzyrodzone uczucie tajemnicy... Nie możesz oprzeć się wrażeniu, że stajesz w obliczu jakiejś unikalnej całości - a twoim świętym obowiązkiem jest ją zniszczyć, razem z kryjącą się w niej zagadką, po czym obrócić ją w jeszcze jeden świat taśmy montażowej dla człowieka przy taśmie. I takie są właśnie przekonania Craiga co do planet i ludzi. Dla niego osobowość człowieka jest rzeczą świętą; on ma szacunek dla wszystkiego, co się zakumulowało. Może łatwiej jest pracować z ludźmi, jeżeli traktuje się ich jak zwykłe cyfry, ale człowiek jako jednostka ma wartość najwyższą. 
- Czy sądzisz, że to właśnie miał na myśli, kiedy powiedział, że Dangerfield jest mimo wszystko sobą? 
- Mniej więcej - przytaknął Barney. 
- Hm. 
- Możesz być sceptyczny, jeśli ci tak wygodniej. Pewnego dnia dotrze to do ciebie. Spójrz na to miejsce! A teraz wyobraź je sobie za lat pięćdziesiąt, jak mu już wystawimy świadectwo zdrowia. Czy myślisz, że twoja rzeka będzie płynęła tak jak teraz? Zrobią na niej zaporę, żeby dostarczała energii hydroelektrycznej, albo poszerzą i zrobią ją żeglowną, albo też obrócą w ściek. Te ptaki nad naszymi głowami wyginą albo przeniosą się na fabryczne dachy. Wszystko się zmieni - a będzie to nasza zasługa i - wina. 
- Nie będę tęsknił za tym smrodem ryb - powiedział Tim. 
- Nawet smród ryb ma... - zaczął Barney i urwał. 
Ciszę brutalnie przerwał świdrujący krzyk. Obaj ekologowie spojrzeli na siebie i puścili się biegiem drogą, a potem co sił w nogach w stronę wyrębu. 
Pod strzechą utworzoną przez korony drzew zabijano pekińczykowate stworzenia. Hałastra pigmejów krążyła dookoła wielkiego spróchniałego pnia, na którym stali w całej okazałości dwaj przedstawiciele tego gatunku, trzymając mocno pomiędzy sobą wyjącego pekińczyka. 
Puchaty więzień wyrywał się i skowyczał, a jego wrzaski były zwielokrotnione przez wrzaski innych zwierząt uwiązanych w pobliżu. Krzyki nagle ucichły. Bez ceregieli wyciągnęły się okrutne szpony i rozpruły stworzeniu brzuch. Jego dymiące wnętrzności wrzucono do ordynarnej glinianej misy, a wypatroszone ciało ciśnięto tłumowi. Pigmeje rzucili się na nie z radosnym okrzykiem. 
Zanim zgiełk ucichł, jeszcze jeden jeniec kopiąc i wrzeszcząc został przekazany dwóm katom. Tłum zamarł na chwilę, żeby przyjrzeć się uciesznemu widowisku. Tym razem ofiarą było jedno z niedźwiadkowatych stworzeń. Jego ciało zostało otwarte, a wnętrzności włożone do drugiej misy. To ciało również rzucono ciżbie krokodylich łbów. 
- Straszne! - wykrzyknął Tim. - Okropne! 
- Dobra, stara Matka Natura! - powiedział ze złością Barney. Ile jeszcze tych nieboraków zamierzają oni zarżnąć? 
Ale mord dobiegł kresu. Obaj pigmeje oprawcy, trzymając niezdarnie w łapach miski z jelitami, zleźli z pnia i zaczęli sobie torować drogę poprzez tłum, który zaprzestał bijatyki i rozstąpił się przed nimi. Naczynia zaniesiono na tyły wioski. 
- Wygląda to prawie jak obrzęd religijny - usłyszeli głos Craiga. Barney i Tim odwrócili się i zobaczyli go stojącego tuż za nimi. Krzyki wyciągnęły go z łóżka i w zamieszaniu przykuśtykał do nich nie zauważony. 
- Jak noga? - zapytał Tim. 
- Do rana wydobrzeje. 
- Stworzenie, które cię ugryzło... to, które Barney zabił... zostało wrzucone do rzeki - rzekł Tim. - Stałem na brzegu i patrzyłem, kiedy inni pojawili się z jego ciałem i cisnęli je do wody. 
- Właśnie wnoszą misy z wnętrznościami do chaty Dangerfielda powiedział Barney, wyciągając rękę w stronę wyrębu. 
Dwaj krokodyli tragarze zniknęli w chacie; w chwilę później zjawili się z pustymi rękami i zmieszali z tłumem. 
- Ciekaw jestem, po co mu te flaki? - powiedział Tim. - Nie mówcie mi tylko, że je zjada. 
- Dym! - wykrzyknął Craig. - Jego chata płoniel Tim, leć szybko i przynieś gaśnicę pianową z lądownika. Pędem! 
W oknie Dangerfielda pokazały się kłęby dymu, a potem języki ognia przygasły na chwilę, żeby zaraz wybuchnąć na nowo. Craig i Barney rzucili się przed siebie, podczas gdy Tim popędził z powrotem do lądownika. Pigmeje, z których kilku jeszcze kłóciło się nad skórą pekińczyka i niedźwiadka, nie zwracali uwagi ani na ogień, ani na przebiegających obok nich mężczyzn. 
Barney dobiegł do chaty pierwszy i wpadł do środka. Sień była pełna dymu. Płomienie pełzały po suchym sitowiu na podłodze. Prymitywna lampa naftowa leżała wywrócona na bok w morzu ognia. Zaledwie parę kroków dalej leżał rozciągnięty na łóżku Dangerfield. Miał zamknięte oczy. 
Bez niepotrzebnych słów Craig ściągnął pled z drugiego końca pokoju, rzucił na płomienie i zaczął po nim deptać. Kiedy Tim wrócił z gaśnicą, właściwie nie była już potrzebna, ale dla pewności oblali tlące się jeszcze popioły chemikaliami. 
- Może będzie okazja porozmawiać ze staruszkiem, kiedy się ocknie powiedział Craig. - Zostawcie mnie tu z nim, a zobaczę, co da się zrobić, dobrze? Miejcie oko na krokodyle głowy. 
Kiedy Tim i Barney wyszli, Craig zauważył dwie misy wnętrzności stojące na stoliku pod ścianą. Jeszcze z nich dymiło. 
Dangerfield poruszył się na łóżku. Powieki mu zadrgały i podniósł wątłą rękę do gardła. 
- Nie mam litości - wymamrotał - nie będę miał dla was litości. 
Kiedy Craig pochylił się nad nim, otworzył oczy. Leżał patrząc na ekologa. Błękitne cienie pełzały mu po twarzy jak spłowiałe plamy atramentu. 
- Musiałem chyba stracić przytomność - powiedział bezbarwnym głosem. - Poczułem się tak słabo. 
- Przewrócił pan lampę padając - rzekł Craig. - Ledwo zdążyłem zapobiec ślicznemu fajerwerkowi. 
Stary człowiek nie zareagował, chyba że reakcją było zamknięcie oczu wyrażające obojętność wobec śmierci. 
- W każde popołudnie przynoszą mi miski jelit - wymruczał. - To... rytuał. Bardzo są drażliwi na jego punkcie. Nie chciałbym ich rozczarować... Ale dzisiaj wstałem z takim wysiłkiem. Zupełnie mnie to wyczerpało. Wy też mnie wykańczacie swoim przyjazdem. Jeśli nie kręcicie filmu, lepiej dalibyście spokój... 
Craig przyniósł mu dzban wody. Dangerfield wziął go i zaczął pić, nie unosząc głowy i rozlewając połowę płynu, który ściekał mu po zwiędniętych policzkach. Po chwili usiadł z jękiem, opierając się plecami o ścianę. Craig wyjął bez słowa strzykawkę z podręcznej apteczki i wciągnął do niej zawartość plastikowej fiolki. 
- Ma pan bóle - powiedział. - To je uśmierzy, ale nie zamąci w głowie. To panu nie zaszkodzi. Obejrzymy pańskie ramię, dobrze? 
Dangerfield jak zafascynowany utkwił wzrok w strzykawce. Zaczął dygotać, aż zaskrzypiało rozklekotane łóżko. 
- Ty, nie potrzebuję twojej pomocy - burknął krzywiąc się. 
- Ale my potrzebujemy pańskiej - odrzekł beznamiętnie Craig, pocierając wacikiem bezwładne chude ramię. 
Kiwnął głową w kierunku miski z wnętrznościami. 
- Co znaczą te nieapetyczne dary? Czy to jakaś religijna ofiara? 
Niespodziewanie stary człowiek wybuchnął śmiechem, a oczy napełniły mu się łzami. 
- To chyba po to, żeby wkupić się w moje łaski - powiedział. 
Dzień w dzień, od lat, jak daleko sięgam pamięcią, przynoszą mi te flaki. Nie uwierzyłbyś mi, gdybym ci powiedział, Hodges - nazywasz się Hodges, prawda? - że jednym z głównych problemów mojego życia jest chowanie flaków, pozbywanie się ich... Pigmeje myślą, że je połykam, a ja nie chciałbym ich rozczarować, tak na wszelki wypadek - no, gdybym kiedyś stracił nad nimi władzę. 
Zaśmiał się i jednocześnie jęknął, kryjąc wymizerowaną twarz w dłoniach; papierowa skóra na czole pokryła się nagle potem. Craig przytrzymał mocno jego ramię, zręcznie wbił igłę i rozmasował żylaste ciało. Odsunął się od łóżka i powiedział z wyrachowaniem: 
- To dziwne, że pan tkwi na Kakakakaxo, skoro pan się tak obawia tych pigmejów. 
Dangerfield rzucił mu baczne spojrzenie. Wyglądał jak strach na wróble z tą swoją szopą włosów i wpadniętymi ustami. Kiedy tak patrzył na Craiga, nagle rozjaśniły mu się oczy, jakby po raz pierwszy zdał sobie sprawę, że ma do czynienia z kimś równie rozumnym jak on sam. Coś na kształt ulgi odmalowało się na jego twarzy. Nie próbował nawet uchylić się od odpowiedzi. 
- Ludzi zawsze gna w kosmos coś ważnego - powiedział. - Człowiekowi potrzeba nie tylko drugiej prędkości kosmicznej, ale również intymnego marzenia, czy też intymnego koszmaru. 
Jak zawsze mówił w języku galingua, sztywno i beznamiętnie. 
- Nigdy nie umiałem postępować z ludźmi; to był jeden z moich największych problemów; może dlatego stałem się taki drażliwy, kiedy przyjechaliście. Ludzie... z nimi nigdy nic nie wiadomo. Wolałbym stanąć w obliczu śmierci z pigmejami niż wobec życia z ludzkością. A teraz, Hodges, usłyszysz wyznanie od Daleko Rzuconego Papy Dangerfielda... Być może, gdybyś mógł zajrzeć w głąb duszy wszystkim bohaterom, przejrzeć ich na wylot, okazałoby się, że są tylko uciekinierami. 
Zastrzyk robił swoje. Mówił coraz wolniej. 
- Rozumuje pan zupełnie na opak. Może być też tak, że wszyscy uciekinierzy udają bohaterów - odezwał się Craig, ale stary człowiek dalej mruczał sam do siebie. 
- ... więc tu zostałem... Bóg Flaków - powiedział. - Tym właśnie jestem, Bogiem Flaków. 
Jego śmiech przeszedł w przeciągły charkot; przycisnął ręce do piersi i opadł na łóżko. Zwinął się w kłębek ciężko dysząc. Łóżko zaskrzypiało i za moment już spał. Craig siedział nieruchomo, z nieprzeniknioną twarzą, zbierając w myślach wszystko, czego dowiedział się lub domyślał na temat Dangerfielda. W końcu wzruszył ramionami, wstał i zdjął z pleców rynsztunek PME; otworzył worek zapinany na zamek błyskawiczny i wyjął dwa pojemniki na próbki. Postawił je na stole i wlał krwawą zawartość glinianych misek do pojemników - z jednej miski do jednego, z drugiej - do drugiego. Odstawił miski, zakorkował pojemniki i włożył je z powrotem do plecaka. 
- Przynajmniej na dzisiaj Dangerfield ma rozwiązany problem pozbycia się daniny - powiedział Craig na głos. - A teraz trzeba sięgnąć trochę do helmintologii. 
Wracając przez wioskę zauważył kilku pigmejów leżących nieruchomo na ziemi i wytrzeszczających na siebie oczy znad sterty poszarpanego futra - pozostałości po ostatniej ofierze. Okrążył ich dookoła i wszedł do lądownika. Doznał nadspodziewanie miłego uczucia, gdy wciągnął powietrze nie splugawione zapachem ryb i rozkładu. 
- Chyba przełamałem pierwsze lody - oznajmił Barneyowi i Timowi. - Dangerfield śpi teraz. Wrócę tam za parę godzin, spróbuję wyleczyć jego "fifiny" i skłonić go do mówienia. Ale przedtem zjedzmy coś, kiszki mi już marsza grają. 
- A może byśmy zbadali tę świątynię w skale, Craig? - spytał Tim. 
Craig uśmiechnął się. 
- Jeżeli to jest rzeczywiście świątynia - powiedział. - Poczekajmy z tym do rana. Nie trzeba niepokoić tubylców bardziej, niż jest to konieczne. Przyznaję, że flegmatyczny z nich raczej narodek, mogliby jednak czuć się urażeni naszym wtargnięciem. A myślę, że do rana dowiemy się czegoś więcej od Dangerfielda. 
Przy posiłku Barney opowiedział Craigowi o dwóch ptakach tkaczach, które z Timem złapali w pułapkę, kiedy on był u Dangerfielda. 
- Młodszy miał około tysiąca sześciuset wszy - powiedział. - Nic nadzwyczajnego jak na ptaka żyjącego w stadzie, do tego młodziutkiego i nie umiejącego jeszcze dobrze się muskać. To tylko dowodzi, że na Kakakakaxo kwitnie normalna, złożona hierarchia ekologiczna. 
Posiłek popijali doskonałym aldebarańskim winem Barneya - tylko wino pochodzące z planet o dużej sile ciążenia znosiło dobrze podróże kosmiczne. Kiedy dopijali kawę, Tim zaofiarował się, że pójdzie posiedzieć przy Dangerfieldzie. 
- Świetny pomysł - zgodził się z wdzięcznością Craig. - Zluzuję cię, jak tylko skończę z robotą tutaj. Po drodze zorientuj się, co ci pigmeje tam na wyrębie kombinują. Kiedy ich mijałem, wyglądało na to, że zabawiali się zapasami na spojrzenia. I uważaj - noc tu szybko zapada. 
Tim wyszedł, zabierając torbę podręczną i latarkę. Barney wrócił do swoich ptaków, a Craig zamknął się w maleńkim laboratorium wraz ze słoikami jelit. 

Na zewnątrz kotary nocy zasłoniły niebo ze smutną bezwzględnością. Wraz ze zmierzchem wkradł się chłód. Tim zapiął zamek błyskawiczny u kurtki i rozejrzał się. Metr od jego nogi przemknął w trawie gibki wąż przypominający żararakę lancetowatą, tego jadowitego węża o pięknej nazwie. Zajęty swoimi sprawami, nie zwracał na Tima uwagi. 
Słońce Cassivelaunus znikało za zachodnim horyzontem. Pod drzewami panowała już ciemność; tu i ówdzie, jak przyćmione gwiazdy, migały łuski rybie. W koronach drzew, gdzie w bezustannej, niespokojnej wrzawie mościły się do snu tkacze, falowała gmatwanina świateł i cieni. Rozdzielone postronkami pekińczyki i niedźwiadki leżały smętnymi parami, zapatrzone w siebie, obojętne na dzień i noc. Z rzadka poruszał się któryś z krokodylogłowych; rozciągnęli się ponuro pod prymitywnymi domostwami, ni to śpiąc, ni warując. 
Pięciu pigmejów leżało na otwartej przestrzeni. Byli to ci, których Craig zauważył wcześniej. Czekali z uniesionymi głowami. W mroku dobrze widoczne były tylko ich żółtobiałe gardła, w których bił puls jak powolny werbel. Idąc wyrębem i mijając ich z daleka Tim zobaczył, że wyczekują na coś - dwaj wokół jednego, a trzej dokoła drugiego ciała stworzenia, które zostało złożone w ofierze. Przykucnęli z widocznym napięciem, utkwiwszy w siebie spojrzenia, obok dwóch małych kupek sponiewieranego futra i nie drgnęli nawet, kiedy Tim przechodził obok nich. 
W chacie Dangerfielda Tim zobaczył przewróconą lampę naftową i słój rybiego oleju do jej napełniania. Przyciął i zapalił knot. Chociaż zaczęło zaraz cuchnąć rybami, wolał to niż rażące światło swojej słonecznej latarki. 
Dangerfield spał spokojnie. Tim przykrył starego człowieka kocem i usiadł przy nim. 
Zaległa cisza. Timowi wydało się, że w chłodnym powietrzu, które wtargnęło do chaty, czuje tchnienie lodowców, znajdujących się zaledwie kilkaset mil stąd, na północ i na południe. Ogarniało go uczucie zdumienia, czy też może to, co Barney nazwał "nadprzyrodzonym poczuciem tajemnicy", emanujące z nieznanej planety. Tim wyczuwał to dziwnym zmysłem, którego istnienia człowiek oficjalnie nie uznaje; składał się na nią bezmiar granic kosmosu, lasy Kakakakaxo i stary śpiący pustelnik z głową nabitą nie wykorzystaną wiedzą. Tim nie podzielał niechęci Craiga do zmiany natury planety, ale nagle poczuł, że chciałby już, żeby było rano i żeby mogli rozszyfrować i zinterpretować zagadki, które mignęły im po drodze. 
Na zewnątrz rozległy się odgłosy twardych uderzeń, raz za razem. Tim podskoczył chwytając za miotacz i wyjrzał w cuchnącą rybami ciemność nad wyrębem. W grobowej ciszy dźwięki brzmiały brutalnie i zatrważająco. 
Trzej pigmeje, którzy przedtem klęczeli nad zmaltretowaną skórą, bili się - bezgłośnie, z przerażającą wprawą. Chociaż niedużego wzrostu, walczyli jak olbrzymy. Ich główną bronią były długie szczęki, którymi władali tak zręcznie, jakby to były rapiery - parując, dźgając, tnąc i gryząc. Kiedy im się czasem zaklinowały, uciekali się również do szponów. Każdy walczył przeciwko pozostałym dwóm. 
Po jakichś pięciu minutach tego morderczego zajęcia, rozdzieli się i upadli na pyski. Znowu znieruchomieli i zaczęli wpatrywać się w siebie ponad ciałem ofiarnego niedźwiadka. 
W chwilę potem dwaj pigmeje przycupnięci przy nieżywym pekińczyku poderwali się, rozpoczęli bójkę, a ich okrutny pojedynek także zmienił się na koniec w bezruch. Zgęstniały nagle mrok sprawił, że walki sprawiały jeszcze okropniejsze wrażenie. Chociaż pigmeje prawdopodobnie cierpieli bardzo z powodu odniesionych ran, żaden nie dał poznać po sobie bólu. 
- Biją się o wypatroszone trupy swoich niewolników. Uważają to za punkt honoru. 
Tim odwrócił się od okna. Dangerfield obudził się już wyrwany ze snu odgłosami uderzeń z dworu. Mówił ze znużeniem, nie otwierając oczu. W przyćmionym świetle jego oczodoły i wklęśnięte policzki wyglądały jak głębokie otwory. 
- O co oni walczą? - spytał Tim, instynktownie zniżając głos. 
- Tak jest zawsze o zachodzie słońca. 
- Ale dlaczego? 
- Nieustępliwość... walka na śmierć i życie... Czasami trwa całą noc wymamrotał stary mężczyzna. Jego głos ucichł. 
- Co to wszystko znaczy? - zapytał Tim, ale Dangerfield odpłynął już z powrotem w sen. Pytanie bez odpowiedzi zawisło w ciemności. 
Przez godzinę stary człowiek spał cicho. Potem zrobił się niespokojny, zrzucił koc i rozdarł na sobie koszulę, chociaż w pokoju było już chłodno. Rzucając się na łóżko raz po raz szarpał własną pierś, rozorywał ją paznokciami, kaszląc i pojękując. Kiedy zatroskany Tim pochylił się nad nim, zauważył przebarwienie na skórze pod jednym z żeber chorego. Mała czerwona plamka szybko powiększała się. Na jego oczach miejsce wyraźnie poczerwieniało, obejmując poszarzałe ciało wokoło. Tim zrobił ruch ręką, jakby chciał go dotknąć, jednak rozmyślił się. 
Dangerfield stękał i pokrzykiwał. Tim złapał go za nadgarstek, bezradnie próbując przytrzymać chorego przed nadejściem kryzysu, którego istoty nie rozumiał. W środku rosnącej plamy pojawił się ciemny punkt jak burzowa chmura. Z początku sączyła się z niego, a potem buchnęła gęsta krew, która strużką spłynęła po klatce piersiowej, żeby wsiąknąć w podłożony koc. W środku krwawego krateru coś się poruszyło. 
Pojawiła się płaska, opancerzona głowa. Wyszedł mały, brązowy owad, przypominający larwę gąsienicy i wyczerpany spoczął na zbroczonym krwią ciele. Walcząc ze wstrętem, Tim wyciągnął z ekwipunku słoik na próbki i uwięził w nim larwę. 
- Niewątpliwie jest to to, co Dangerfield nazywa "fifinem" - powiedział sam do siebie. 
Nagle spostrzegł, że drżą mu ręce. Pokonując obrzydzenie zmusił się do zdezynfekowania i założenia opatrunku na ranę pustelnika. Był jeszcze pochylony nad łóżkiem, kiedy wszedł Craig z magnetofonem, żeby go zluzować. Tim wyjaśnił, co się stało, i odszedł chwiejnym krokiem. 
Na dworze, w ciemnościach, pięciu pigmejów toczyło nadal swoją nieprzerwaną potyczkę. Tim pomyślał, że na wszystkich płaszczyznach odbywa się nieustanna, bezsensowna walka; walka i życie - to jedno. 
Żeby tak tylko mógł przestać dygotać. 

Martwa godzina przed świtem: pora na wszystkich planetach we wszechświecie, kiedy puls życia słabnie, żeby zaraz potem przyspieszyć. Craig, trochę jakby na sztywnych nogach, wszedł z magnetofonem pod pachą do lądownika. Umieścił go na ziemi, nastawił kawę, obmył twarz zimną wodą i zbudził obu śpiochów. 
- Będziemy dzisiaj mieli pełne ręce roboty - powiedział poklepując magnetofon. - Mamy teraz mnóstwo danych na temat Kakakakaxo do opracowania, muszę jednak dodać, że bardzo to wątpliwy materiał. Nagrałem długą rozmowę z Dangerfieldem i chciałbym, żebyście jej posłuchali. 
- Jak on się czuje? - zapytał Tim wkładając bluzę od uniformu. 
- Fizycznie jest w niezłej formie. Za to psychicznie - w nie najlepszej. Myślę, że jest to psychoza maniakalno-depresyjna. W jednej chwili jest życzliwy i rozmowny, zaraz potem znowu milczący i wrogo usposobiony. Dziwadło... Chociaż trudno oczekiwać czegoś innego po dwudziestu latach tej stagnacji. 
- A "fifin"? 
- Dangerfield uważa, że jest to stadium larwalne żuka gnojaka i mówi, że one potrafią przewiercić się przez wszystko. Miał je już przedtem w nogach, a ten o mało co nie przeszedł mu przez płuca. Musiało tego biedaka nieźle boleć. Podałem mu środek przeciwbólowy i zanim minęło jego działanie, przeprowadziłem z Dangerfieldem rozmowę. 
Barney zdjął wrzącą kawę z kuchenki i wlał ją z wprawą do trzech zlewek. 
- Wszystko gotowe, możemy przesłuchać taśmę - powiedział, zapalając meskaletkę. 
Craig włączył magnetofon. Krążki obracały się powoli, odtwarzając głos jego i Dangerfielda. Barney i Tim usiedli, Craig stał w dalszym ciągu. 
- Teraz, kiedy pan się lepiej czuje - rzekł magnetofonowy Craig może mógłby pan objaśnić mi kilka spraw związanych z życiem na Kakakakaxo? Ile z języka tak zwanych pigmejów był pan w stanie sobie przyswoić? I właściwie, w jakim stopniu są one zdolne porozumiewać się ze sobą? 
Długa cisza poprzedziła odpowiedź Dangerfielda. 
- Ci pigmeje są starą rasą - odpowiedział nareszcie. - Ich język zdarł się jak stara płyta. Przyswoiłem sobie wszystko, co mogłem w ciągu blisko dwudziestu lat, ale proszę mi wierzyć, że na ogół, kiedy wydaje się, że rozmawiają, są to tylko nic nie znaczące dźwięki. Dzisiaj ich język wyraża zaledwie kilka podstawowych stanów: wrogość, strach, głód, determinacja... 
- A miłość? - podsunął Ciaig. 
- Nigdy nie słyszałem, żeby którykolwiek z nich o tym mówił... Są bardzo skryci, jeśli chodzi o seks. Nie widziałem, żeby to robili, poza tym nie można odróżnić samca od samicy. Po prostu składają jaja w mule rzecznym... O czym to ja mówiłem?... Ach tak, o sposobie mówienia. Musi pan pamiętać, Hodges, że jestem jedyną ludzką istotą - jedyną która opanowała to ich klekotanie. Kiedy moi niedoszli wybawiciele spytali mnie, jak tubylcy nazywają to miejsce, odpowiedziałem "Kakakakaxo", i tak już zostało. Nazwę Kakakakaxo umieszczają teraz na mapie nieba i to jest moja zasługa. Kiedyś ta planeta nazywała się Cassivelaunus I. Ale potem zorientowałem się, że popełniłem omyłkę. "Kakakakaxo" jest pigmejską odpowiedzią na pytanie: "Gdzie znajduje się to miejsce?" i oznacza "tam, gdzie umieramy i tam, gdzie umarli nasi przodkowie". Śmieszne, prawda? 
- Czy umiał pan im wyjaśnić, skąd pan przybył? 
- Przekracza to trochę ich pojęcie. Stanęło na "spoza lodów". 
- To znaczy lodowców na północ i południe od tego pasa równikowego? 
- Tak. Właśnie dlatego sądzą, że jestem bogiem, bo tylko bogowie mogą żyć poza granicą lodów. Pigmeje wiedzą wszystko o lodowcach. Mogłem zrekonstruować kawałek ich historii na podstawie małych, pasujących do siebie szczegółów... 
- O to właśnie miałem pana zapytać - rzekł magnetofonowy Craig, gdy żywy Barney serwował słuchaczom jeszcze jedną porcję kawy. 
- Pigmeje są starożytną rasą - powiedział stary człowiek. - Nie mają oczywiście historii pisanej, ale wskazuje na to ich wiedza o lodowcach. Skąd równikowe stwory wiedziałyby o lodowcach, gdyby ich rasa nie przeżyła ostatniej epoki lodowcowej? No i ta rzeźbiona skała, w której mieszka wielu z nich... Chyba widzieliście ją?... Coś w rodzaju świątyni... Dzisiaj nie byliby w stanie zbudować niczego podobnego brak im takich umiejętności. Ja musiałem pomóc im przy stawianiu tej chaty. Ich przodkowie byli naprawdę łebscy, ale te współczesne generacje - to dekadencja. 
Po krótkiej ciszy dał się słyszeć z głośnika sceptyczny głos Craiga: - Przyszło mi do głowy, że być może świątynia została zbudowana przez inną, wymarłą rasę. Jakie jest pana zdanie na ten temat? 
- Opacznie pan to pojmuje, Hodges. Pigmeje traktują to miejsce jak święte; gdzieś w jego głębi znajduje się coś, o czym mówią "Grobowiec Dawnych Królów" i nawet m n i e nie pozwolono tam wejść. Nie zachowywaliby się w ten sposób, gdyby świątynia nie miała dla nich szczególnego znaczenia. 
- Czy oni nadal mają królów? 
- Nie. Nikt nimi nie rządzi - sami sobą rządzą. Na przykład tych pięciu przed chatą - nie ma nikogo, kto by im kazał przestać, więc będą się tak tkwili, dopóki nie padną. 
- Ale dlaczego oni walczą o skóry? 
- Zwyczaj, ot co. Robią to co wieczór. Czasem jeden z nich szybko zwycięża i wtedy jest po wszystkim. Składają ofiarę ze swoich niewolników za dnia i kłócą się o ich ciała w nocy. 
- Czy mógłby mi pan powiedzieć, dlaczego przywiązują taką wagę do tych zwierzaczków - niewolników, jak ich pan nazywa? Ten wzajemny stosunek pigmejów i niewolników ma w sobie coś niezwykłego. 
- Och, wcale nie przywiązują większego znaczenia do niewolników. po prostu pigmeje mają obyczaj łapania ich w lesie, gdyż uważają, że pekińczyki i niedźwiadki stanowią dla nich zagrożenie. Bezsprzecznie liczba ich znacznie wzrosła, od kiedy tu jestem. 
- Hm. Nie rozumiem, dlaczego pigmeje nie zabijają ich. I dlaczego zawsze trzymają obie grupy oddzielnie. Czy jest jakiś istotny powód? 
- A dlaczego miałby być? Podobno jeśli pozwoli się im przemieszać, zaczynają z sobą walczyć, ale czy tak jest naprawdę, nie umiałbym powiedzieć. Nie należy doszukiwać się racji w tym, co robią pigmeje... Chcę przez to powiedzieć, że nie zachowują się w sposób racjonalny, tak jak człowiek. 
- Jako ekolog uważam, że wszystko dzieje się za jakąś przyczyną, choćby najbardziej niezrozumiałą. 
- Doprawdy? - samotnik przeszedł w napastliwy ton. - Jeśli chcesz ją poznać, to idź sobie jej szukać. Mówię tylko, że w ciągu dziewiętnastu lat, jak tu jestem, nie udało mi się jej znaleźć. Ci pigmeje kierują się no, instynktem czy przypadkiem... Słuchaj no, nie godzi się tak patrzeć na mnie z jedną uniesioną brwią. Nie podoba mi się twój wyniosły ton, bez względu na to, czy jesteś dobrym lekarzem, czy nie. Myślałem, że przyjechaliście tu, żeby nakręcić film. 
- Mówił pan, że pigmeje nie postępują racjonalnie. 
- No bo nie. Nie są ani jak zwierzęta, ani jak ludzie z Ziemi. Żyją bezwiednie, na ruinach minionej świetności. Nie można z nimi niczego wskórać. Próbowałem. Z początku myślałem, że do czegoś doszedłem. Przynajmniej uznali mój autorytet... To straszne, starzeć się. Spójrz na moje dłonie... 
Craig wyciągnął rękę i wyłączył magnetofon. Zapalił meskaletkę i popatrzył pytająco na Barneya i Tima. Na zewnątrz, ponad - ich głowami widać było pierwsze światło rysujące się w konturach drzew. 
- To mniej więcej wszystko, co miałoby dla nas jakieś znaczenie powiedział. - pozostałe uwagi Dangerfielda dotyczyły głównie autobiografii. 
- I co z nich wynika? - spytał Barney Brangwyn. 
Wraz z odpowiedzią Craiga usłyszeli głosy budzących się i pokrzykujących w drzewach pierwszych tkaczy. 
- Zanim Dangerfield rozbił się na Kakakakaxo, był komiwojażerem, chyba sprzedawcą lodówek, przerzucającym się z jednej planety osadniczej na drugą. Był zupełnie niewyszkolony jako obserwator. 
- No właśnie - przytaknął Barney. - Z pewnością masz o tym takie samo zdanie jak ja: że Dangerfield mylnie zinterpretował właściwie wszystko, z czym się zetknął, o co zresztą nietrudno na obcej planecie, nawet jeśli jest się osobą emocjonalnie zrównoważoną. W jego przedstawieniu faktów nie ma nic wiarygodnego, jest ono bezużyteczne, chyba że traktować je jako historię choroby. 
- To chyba za mocno powiedziane - zauważył Craig z właściwą sobie ostrożnością. - Jest wątpliwe, owszem, ale nie bezużyteczne. Na przykład, jest tu kilka wskazówek... 
- Przepraszam, ale zgubiłem się już w tym wszystkim - powiedział Tim Anderson podnosząc się i stając za krzesłem. - Dlaczego Dangerfield miałby się tak mylić? Większość jego wypowiedzi brzmiała logicznie. Nawet jeśli nie miał na początku przygotowania antropologicznego czy ekologicznego, było dużo czasu, żeby się nauczyć. 
- To prawda, Tim, wszystko prawda - zgodził się Craig. - Mnóstwo czasu, żeby się nauczyć dobrze albo nauczyć źle. Nie chcę tu wyrażać sądu o Dangerfieldzie, chociaż, jak wam wiadomo, nie istnieje chyba w całym wszechświecie fakt, którego nie dałoby się zinterpretować na przynajmniej dwa sposoby; stosunek Dangerfielda do pigmejów jest wysoce ambiwalentny - klasyczne połączenie miłości i nienawiści. Chce o nich myśleć jak o zwierzętach, ponieważ w ten sposób może się z nimi nie liczyć; jednocześnie chciałby ich uważać za istoty inteligentne, gdyż wtedy fakt, że uznali go za boga, sprawia większe wrażenie. 
- A czym są pigmeje w rzeczywistości - zwierzętami czy istotami inteligentnymi - zapytał Tim. 
Craig uśmiechnął się. 
- Tu właśnie otwiera się pole do popisu dla naszej zdolności obserwacji i dedukcji - rzekł. 
Uwaga zirytowała Tima. Zarówno Craig, jak i Barney potrafili być bardzo małomówni. Odwrócił się z zamiarem wyjścia z lądownika, żeby znaleźć się z dala od nich obu i samemu wszystko przemyśleć. Wychodząc przypomniał sobie o słoiku z larwą "fifina" - miał go umieścić od razu w maleńkim laboratorium lądownika, ale wyleciało mu z głowy. Nie chcąc dawać Craigowi powodów do narzekań, Tim odstawił tam słoik teraz. 
Nad stołem laboratoryjnym, na półeczce, umocowane już były dwa słoiki. Tim zdjął je i przyjrzał im się z zainteresowaniem. Zawierały dwa nieżywe tasiemce; po etykietkach zorientował się, że zostały wydobyte przez Craiga z jelit zwierząt złożonych w ofierze poprzedniego popołudnia. Pasożyty, z których jeden pochodził z pekińczyka, a drugi z niedźwiadka, były identyczne - białe wstążki o długości mniej więcej sześćdziesięciu centymetrów z przyssawkami i haczykami na głowie. Tim wpatrywał się w nie przez chwilę z ciekawością, zanim wyszedł z lądownika. 
Na dworze świt przesączał się już przez gęste gałęzie. Tim wciągnął w płuca zimne powietrze - nadal miało zapach ryb. Tkacze zaczynały swoje nawoływania i ospałe muskanie piór. Kilku pigmejów już się kręciło, niemrawo schodząc ku rzece, pewnie w poszukiwaniu śniadania. Tim przystanął; drżąc z zimna rozmyślał o dziwnym fakcie, jakim było pasożytowanie tego samego rodzaju tasiemca na dwóch różnych gatunkach. 
Poszedł dalej w głąb wyrębu. Całonocna walka o martwe zwierzątka była już zakończona. Z pięciu pigmejów, biorących w niej udział, tylko jeden pozostał żywy; leżał z wypatroszonym niedźwiadkiem w pysku, nie mogąc się ruszyć z powodu ran. Trzy nogi miał odgryzione. Przerażenie Tima i żal ustąpiły jednak, kiedy spojrzał na całą sytuację subspecie aeternitatis; okrucieństwo i dobro były nieodłącznymi atrybutami ślepej sprawiedliwości, a ból i śmierć niezmiennie towarzyszyły życiu; chyba przejmował coś z poglądu Craiga na świat. 
Pod wpływem nagłego impulsu Tim podniósł trzech nieżywych pigmejów, zarzucił ich sobie na ramiona i chwiejąc się pod ich połączonym ciężarem zaniósł do lądownika. W drzwiach zderzył się z Craigiem, który wyruszał właśnie ze śniadaniem do Dangerfielda. 
- Cześć - przywitał go kordialnie. - Przynosisz do domu lunch? 
- Pomyślałem sobie, że pobawię się trochę w sekcję zwłok - odparł Tim wymijająco. - Żeby zobaczyć, jak te kreatury funkcjonują. 
Ale kiedy znalazł się w laboratorium, wciągnął tylko gumowe rękawiczki i szybko otworzył pigmejom brzuchy, nie zwracając uwagi na nic innego. Usuwając worki jelitowe zauważył, że dwa są uszkodzone przez robaki. W chwilę potem znalazł kilka jeszcze żywych glist o różowym zabarwieniu; za pomocą szczecinek gorączkowo usiłowały wyjść z tygla, do którego je wsadził. Podekscytowany, poszedł do Barneya, żeby mu donieść o swoim odkryciu. Barney siedział przy stole, manipulując jakimiś metalowymi prętami. 
- To jest wbrew wszelkim prawom filogenezy - stwierdził Tim ściągając rękawiczki. - Według Dangerfielda pekińczyki i niedźwiadki zjawiły się niedawno na tutejszej scenie ewolucji, a jednak ich pasożyty wewnętrzne, które Craig zakonserwował w laboratorium, są dobrze zaadaptowane do środowiska wewnętrznego zwierząt i pod wszystkimi względami przypominają prastary rząd tasiemców pasożytujący na człowieku. Natomiast glisty pigmejów mają wszelkie cechy niedawnych przybyszy - są właściwie tylko fabrykami jaj i noszą ślady bardziej niezależnego bytowania, poza tym powodują niepotrzebne uszkodzenia żywiciela, co jest zawsze oznaką nie osiągniętego jeszcze właściwego status quo pomiędzy żywicielem a pasożytem. 
Barney z aprobatą nastroszył krzaczaste brwi i uśmiechnął się na widok rozognionej twarzy Tima. 
- Bardzo interesujące - powiedział. - I co dalej, doktorze Anderson? 
Tim wyszczerzył zęby w uśmiechu, przybrał pozę Craiga i powiedział, wiernie naśladując jego głos: 
- Należy zawsze rozważyć wszystkie dowody, a zwłaszcza te, które na nie nie wyglądają. 
- Całkiem nieźle - przyznał Barney z uśmiechem na twarzy. A w trakcie rozważania chodź i pomóż mi przy tej wędce, którą zmajstrowałem. 
- Jeszcze jeden z twoich zwariowanych pomysłów, Barney? Co tym razem kombinujesz? 
- Idziemy na polowanie. Chodź! Twoje robale mogą poczekać. 
Wstając podniósł długi teleskopowy pręt, w którym Tim rozpoznał jedną z zapasowych składanych anten. Ostatni, najmniejszy odcinek był wyciągnięty i Barney właśnie skończył przywiązywać do niego ostry nóż. 
- Wygląda to jak zdalnie sterowany przyrząd do golenia - wygłosił swój komentarz Tim. 
- Pozory mylą. Marzę ciągle o tym, żeby złapać sobie jedno z tych zwierzątek i nie dać się zjeść jednocześnie. 
Wchodząc po stopniach trapu prowadzącego do malutkiej kabiny radiostacji Barney otworzył kopułę obserwacyjną, skąd mieli widok na całe otoczenie: Podciągnął się i wydostał na dach lądownika. Zaczął posuwać się do przodu na czworakach przed Timem, depczącym mu po piętach. 
- Skul się - wyszeptał. - Jeśli to będzie możliwe, chciałbym, żeby ten akt szaleństwa przeszedł nie zauważony. 
Byli dobrze ukryci pod gigantycznym drzewem, którego gałęzie rozpościerały się aż nad dachem lądownika. Cassivelaunus przebijał się dopiero przez niskie chmury, i na wyrębie było jeszcze cicho. Leżąc płasko na brzuchu Barney wyciągał kolejno segmenty anteny, dopóki nie zrobiła się z nich kilkumetrowa tyczka. Naprowadził antenę z pomocą Tima; pchnął do przodu i dosięgnął końcem najbliższego legowiska pigmejów. Dwoje pojmanych zwierząt siedzących przed nim wyprostowało się, zaczęło drapać ziemię i z zainteresowaniem wlepiło oczy w opuszczający się nóż. Ostrze unosiło się chwilę w powietrzu nad niedźwiadkiem, zmieniło kierunek i zaczęło delikatnie ocierać się w przód i w tył o rzemień, który trzymał zwierzątko. Za moment pasek pękł. 
Niedźwiadek był wolny. Rozglądał się naokoło, mrugając jak oślepiony, nie mając odwagi zrobić ruchu i niezdecydowany, co robić dalej. Podrapał się po płowej głowie, co wyglądało jak parodia zakłopotania. Stojący obok pekińczyk cmokał do niego zachęcająco. Wśród drzew w oddali ukazał się korowód pigmejów. Odgłosy dochodzące stamtąd stały się dla niedźwiadka bodźcem do działania. Chwycił antenę w swoje czarne łapki i zwinnie wdrapał się po niej. Wskoczył na dach lądownika i popatrzył na nich, najwyraźniej bez strachu. Barney wciągnął antenę przy akompaniamencie przyjaznych pomruków Tima. Niestety ich manewr został zauważony przez powracających pigmejów. Rozległo się coraz głośniejsze klekotanie i warczenie. Pozostali pigmeje wyłaniali się ze swoich chat, pomykali do lądownika i przystawali wytrzeszczając oczy. 
Rząd krokodylich łbów, który właśnie wyszedł z lasu, robił wrażenie zmęczonych myśliwych, powracających o świcie. Na ich barkach, skrępowane grubymi rzemieniami, leżały dopiero co schwytane niedźwiadki i pekińczyki, pokonane olbrzymią szybkością swoich przeciwników. Również ci pigmeje, bezceremonialnie zrzuciwszy ładunek na ziemię, pognali z oszałamiającą prędkością do pojazdu PME. 
Zaniepokojone nagłym zamieszaniem tkacze ze skrzekiem podrywały się gromadnie z drzew. 
- Wejdźmy do środka - rzucił Barney. Podniósł niedźwiadka, który nie stawiał oporu, i zszedł do lądownika, a Tim tuż za nim. 
Z początku stworzenie wydawało się całkiem otumanione nowym otoczeniem. Stało na stole i żałośnie kiwało się na boki. Kiedy doszło do siebie, przyjęło mleko i zaczęło paplać z ożywieniem. Z bliska, jeśli nie brać pod uwagę futerkowego pokrycia, niewiele przypominało niedźwiedzia. Stało na dwóch nogach jak pigmeje, próbując palcami rozczesać zmierzwione futro. Kiedy Tim zaoferował swój kieszonkowy grzebień, wzięło go z wdzięcznością i zręcznymi, energicznymi ruchami zaczęło rozczesywać skołtunione długie futro, jeszcze mokre od rosy. 
- Więc tak: jest to osobnik płci męskiej, inteligentny i trochę bardziej ujmujący od swoich władców - podsumował Tim. - Mam nadzieję, Barney, że nie będziesz miał mi za złe, jeśli powiem, że dopiąłeś swego dużym kosztem. Wilki już wyją pod progiem, żądne naszej krwi. 
Przez okno ponad ramieniem Tima Barney zobaczył ciągle powiększające się rzesze pigmejów otaczające lądownik, wymachujące łapami, kłapiące zębami. Wzbudzono ich gniew. W błękitnym świetle wyglądali jednocześnie odrażająco, komicznie i złowrogo. Barney pomyślał w duchu: coraz bardziej nie cierpię tych paskudnych sukinsynów; brak im i rozumu, i fasonu. Na głos powiedział: 
- To fatalne, że ściągnęliśmy na siebie uwagę. Najwyraźniej naruszyliśmy lokalne prawo własności, jeśli nie dobre obyczaje. Dopóki nie ochłoną, powrót Craiga będzie utrudniony; przyjdzie mu znosić towarzystwo Papy Dangerfielda przez jakiś czas. 
Tim nie odpowiedział. Było coś jeszcze, co chciał zrobić przed powrotem Craiga. Ale najpierw musi wydostać się z lądownika. 
Stał za Barneyem bijąc się z myślami, kiedy ten zapalił meskaletkę i zajął się swoim nowym faworytem. Korzystając z okazji, Tim wspiął się do kabiny radiostacji, otworzył kopułę i stanął ponownie na dachu lądownika. Złapał się zwisającej gałęzi wielkiego drzewa i podciągnął; ukryty przed oczami klekoczącego tłumu w dole, przedarł się dość daleko, zanim zeskoczył na ziemię z dolnej gałęzi. Potem szybko ruszył w kierunku świątyni. 
Dangerfield wyłączył projektor. Kiedy kolory bladły, zwrócił się z ożywieniem do Craiga Hodgesa. 
- No! - wykrzyknął z dumą. - I co o tym myślisz? 
Craig utkwił w nim wzrok. Pomimo zabandażowanej piersi pustelnik poruszał się całkiem żwawo. Nowoczesne metody gojenia ran przyspieszyły jego powrót do zdrowia - wydawał się o dziesięć lat młodszy od tamtego starego człowieka, który wczoraj skarżył się na fifiny. Policzki miał zaróżowione z emocji po wyświetlonym filmie. 
- No więc, co o tym sądzisz? - powtórzył zniecierpliwiony. 
- Zastanawiam się, co pan o tym sądzi - odparł Craig. 
Ożywienie zaczynało znikać z twarzy Dangerfielda. Rozejrzał się po swojej ciasnej i dusznej chacie, jakby szukając wzrokiem broni. Zacisnął szczęki. 
- Nie masz ani krzty szacunku - powiedział. - Brałem cię za cywilizowanego człowieka, Hodges. Ale ty nie umiesz niczego ani uczcić, ani uszanować; widać to od razu po twoim tonie; nieustannie próbujesz mnie trafić ciosem poniżej pasa. Nawet filmowcy z Droxy poznali się na mnie. 
- Chce pan powiedzieć, na tym kimś, za kogo pan sam się uważa powiedział Craig wstając. 
Dangerfield zamachnął się grubym kijem. Craig instynktownie podniósł rękę w obronnym geście. Uderzenie wylądowało koło jego łokcia. Złapał za kij, wyrwał go Dangerfieldowi z ręki i wyrzucił za okno. 
Mężczyźni stali naprzeciw siebie. Dangerfield umknął spojrzeniem i odwrócił się. 
- Obrażasz mnie! Myślisz, że jestem wariatem! - wymamrotał. 
- Na pewno pańska normalność nie jest tą, która by mi odpowiadała - powiedział Craig i wyszedł z chaty. 
Dangerfield opadł z powrotem na krzesło. 
Craig szedł raźnym krokiem przez wyręb. Pierwszą oznaką jego powrotu, jaka dotarła do Barneya, był wzmożony hałas. Przez okno lądownika Barney dojrzał zbliżającego się Craiga; wyciągnął miotacz, aby mieć go w pogotowiu. Krokodyle łby były ciągle w agresywnym nastroju. 
Craig nigdy się nie wahał. Kiedy zbliżył się, część hałastry oderwała się od lądownika i zaczęła pomykać ku niemu skrzecząc z otwartymi paszczami. Nie zwracał na nich uwagi. Nie zwalniając kroku przepychał się pomiędzy ich łuskowatymi zielonymi cielskami. Barney zesztywniał z lęku - wiedział, że jeśli choć jeden z pigmejów ruszy do ataku, będzie to koniec Craiga. Motłoch stratuje go, zanim ktokolwiek zdąży przyjść z pomocą. 
Ale krokodyle łby skrzeczały tylko z podnieceniem. Tłoczyły się, szurały łapami po piasku, ale pozwoliły mu przejść. Wkroczył na stopnie lądownika i wszedł nie zatrzymywany do środka. 
Kiedy mężczyźni stanęli naprzeciw siebie, Craig zauważył malujące się na twarzy Barneya odbicie ulgi i podziwu. 
- Chyba zmiarkowali, jaki jestem żylasty - zauważył i to było wszystko, co powiedział. 
Jego uwagę przyciągnęło niedźwiadkowate stworzenie Barneya, które już zostało ochrzczone imieniem Fido. Zwierzę trajkotało z ożywieniem, podczas kiedy Barney wyjaśniał, w jaki sposób się tu dostało. 
- Założę się, że używa jakiegoś prymitywnego języka - powiedział Barney. - W rewanżu za natarcie go środkiem owadobójczym, Fido pozwolił mi obejrzeć swoją jamę ustną i gardło. Na oko wygląda, że jest dobrze wyposażony w narządy mowy. Jego iloraz inteligencji jest też na poziomie. Fajny chłopak z tego Fido. 
- Pokaż mu, do czego służy ołówek i papier, zobaczymy, co wykombinuje - zaproponował Craig, głaszcząc zwierzę po żółtej grzywie. 
Barney zrobił to, po czym zapytał Craiga, co go zatrzymało u Dangerfielda. 
- Już zaczynałem myśleć, że capnęła cię wymarła rasa Kakakakaxo. 
- Nic ciekawego - rzekł Craig - chociaż było to pouczające posiedzenie. Nawiasem mówiąc, wydaje mi się, że mamy w Dangerfieldzie wroga; jest niezadowolony, że musiał przyjąć naszą pomoc - to umniejsza jego poczucie wyższości. Wyświetlił mi trójwymiarowy film, żeby wielkość Dangerfielda zrobiła na mnie wrażenie. 
- Dokumentalny? 
- Wszystko, tylko nie to. Jakieś filmidło nakręcone przez Wytwórnię Filmów Trójwymiarowych Melmoth z Droxy i niby oparte na życiu staruszka. Podarowali mu jedną kopię i projektor na pamiątkę. Nazywa się on "Przekleństwo Krokodylich Ludzi". 
- Niech mnie kule biją - wykrzyknął Barney. - Żebym tylko nie przegapił, kiedy będą go znowu pokazywać! Założę się, że był pouczający. 
- Tak, pod wieloma względami - powiedział Craig. - Autor scenariusza i reżyser spędzili dwa dni - tylko dwa dni! - tu, , na Kakakakaxo, rozmawiając z Dangerfieldem i "nasiąkając atmosferą", jak to się mówi, zanim wrócili na Droxy, by spłodzić swoje własne impresje na ten temat. Żadnych innych badań nie przeprowadzono. 
Barney zaśmiał się krótko. 
- Można by się tego spodziewać. Komu dostaje się dziewczyna? 
- Jest dziewczyna, a jakże, i dostaje się Dangerfieldowi. Jest to nieśmiała blondynka, pasażer na gapę statku kosmicznego. No wiesz. 
- Wiem. Powiedz mi teraz, dlaczego uznałeś ten film za pouczający? 
- To wszystko było dziwnie znajome. Po zwykłym wstępie, spektakularnym rozbiciu się statku kosmicznego na stoku góry, i tak dalej, tarzanowaty Dangerfield zostaje ujęty przez niedźwiedzią rasę, która ma dwa metry wzrostu i, słowo daję, paraduje w hełmach. Dangerfield nie mógł uciec, ponieważ blondynka podczas katastrofy skręciła nogę w kostce. Wiesz, jakie są blondynki w filmach. Pekińczyki natomiast, żeby było prościej, w ogóle się nie pojawiają. Niedźwiedzie poddają nieludzkim torturom naszego bohatera i bohaterkę, zaś Krokodyli Ludzie robią najazd i ratują go. Krokodyli Ludzie to wyobrażenie studia Melmoth o naszych koleżkach z krokodylimi głowami tam na dworze. 
- Daj spokój z tym zwiastunem - powiedział Barney z udawanym napięciem. - No i co było dalej? Chcę wiedzieć, jak sobie poradzi blondynka. 
- Krokodyli Ludzie przybywają akurat na czas, żeby ją wybawić od losu gorszego niż skręcona kostka. I tu jest interesująca rzecz: według filmu ci Krokodyli Ludzie są dumną i starą rasą wojowników, podupadłą z powodu rozrostu dżungli. Kiedy zabierają Dangerfielda do swojej wioski nad rzeką, wcale nie cieszy się on ich sympatią. Oni również mają zamiar go wykończyć i zdemolować blondynkę, kiedy Dangerfield ratuje syna wodza przed zgnilizną stóp, czy czymś równie ostatecznym. Od tej pory plemię traktuje go jak boga, buduje mu pałac, i tak dalej. 
- Pomyśleć tylko, że przegapiłem taki film! Wygląda to klasycznie! wykrzyknął Barney z przesadnie udawanym rozczarowaniem. - Może uda nam się namówić jutro Dangerfielda na zorganizowanie poranku. Wyobrażam sobie, jak takie podniesienie rangi własnej osoby byłoby drogie jego sercu. 
- To był bardzo smutny pokaz drugorzędnego filmu - rzekł Craig. Nic nie brzmiało tam prawdziwie. Fałszywy dialog, sztuczna inscenizacja. Nawet blondynka nie była zbyt ponętna. 
- To mnie nie dziwi - powiedział Barney. Siedział przez chwilę w milczeniu, patrząc z zadumą w przestrzeń i skubiąc brodę. - Dziwne tylko, że te bzdury wykoncypowane "pod publiczkę" na Droxy zgadzają się w ogólnym zarysie z tym, co Dangerfield powiedział ci wczoraj wieczorem o wspaniałej przeszłości krokodylich łbów, ich upadku, i tak dalej. 
- No właśnie! - przytaknął Craig z zadowoleniem. - Nie rozumiesz, co to znaczy? Prawie wszystko, co Dangerfield wie, lub myśli, że wie, pochodzi z tego banalnego filmu nakręconego w studio na Droxy, a nie na odwrót. 
Wpatrywali się w siebie przez chwilę z rosnącym rozbawieniem. Przemknęła im obu, jak odległy dźwięk myśliwskiego rogu, ta sama myśl, że w ostatecznym rozrachunku ludzkie zachowanie jest niewytłumaczalne; nawet to, co zdaje się wytłumaczalne, jest zagadką. 
- Teraz rozumiesz, dlaczego wpadł w tak paniczny lęk przy naszym pierwszym spotkaniu - rzekł Craig. - On nie ma właściwie żadnych informacji z pierwszej ręki na temat tutejszych warunków, ponieważ boi się wyjść i rozejrzeć za nimi. Zdając sobie z tego sprawę był przygotowany na przyjęcie filmowców z Droxy, którym zależałoby tylko na dobrej historyjce, ale nie naukowców, którzy będą się domagać niezaprzeczalnych faktów. Kiedy go przyparłem do muru, musiał oczywiście wystąpić ze swoją powiastką, mając pewnie nadzieję, że przełkniemy ją jako prawdziwą i pójdziemy sobie. 
Barney cmoknął. 
- On prawdopodobnie nie jest już w stanie odróżnić prawdy od kłamstwa. Po dziewiętnastu latach życia w samotności facet musi być lekko stuknięty. 
- Weźmy przeciętnego osobnika z jego rozterkami duchowymi, którym wszyscy przecież ulegamy, i umieśćmy go na tak odpychającej planecie, jaką jest Kakakakaxo - rzekł Craig - a niechybnie zrobi się z niego fantasta. Nie twierdzę, źe wariat, gdyi umysł ludzki jest bardzo prężny, lecz realne będzie dlań to, co czyni jego egzystencję znośną. Dangerfieldowi ciągle daje się we znaki strach. Boi się ludzi, boi się krokodylich głów, czyli Krokodylich Ludzi. W fantazjowaniu znajduje ucieczkę przed lękiem. Stał się bogiem podrzędnego filmu. I nie można go stąd ruszyć, ponieważ podświadomie zdaje sobie sprawę, że wtedy dopadnie go rzeczywistość. Nie ma wyboru i pozostaje tu, w miejscu, którego nienawidzi. 
Barney podniósł się. 
- Dobra, doktorku - powiedział. - Diagnozę aprobuję. Świetna robota badawcza, moje gratulacje. Ale wszystko. co do tej pory zebraliśmy, to miraże. Powiedz mi, gdzie stoi ze swoją robotą PME po wykazaniu bezużyteczności naszego głównego świadka; chyba w martwym punkcie? 
- Stanowczo nie - powiedział Craig, wskazując Fido. 
Niedźwiadek siedział cicho na stole miętosząc ołówek. Na papierze widniał prymitywny rysunek. Przedstawiał on pokój, w którym niedźwiedź i pekińczyk trzymali się nawzajem w objęciach, jakby walcząc. 
Parę minut później, kiedy Craig poszedł do laboratorium z kolekcją żuków i wszy uzbieranych w chacie Dangerfielda, Barney zobaczył starego pustelnika we własnej osobie, szybko kuśtykającego o kiju w ich kierunku przez legowiska pigmejów. Barney krzyknął na Craiga. 
Craig wyłonił się z laboratorium z dziwną miną, tyleż zadowoloną, co tajemniczą. 
- Te trzy trupy pigmejów, które Tim przyniósł do laboratorium powiedział - myślę, że on je pokroił, bo nie wygląda to na twoją robotę. Czy mówił ci coś o nich? 
Barney przedstawił mu sens uwagi Tima na temat glist. 
- Czy coś jest nie tak? - zainteresował się. 
- Nie, nie, nic takiego - powiedział Craig nieswoim głosem, kręcąc głową. - I to wszystko, co Tim powiedział... A przy okazji, gdzie on jest? 
- Nie mam pojęcia, Craig; chłopak robi się taki tajemniczy, jak ty. Musiał chyba wyjść, żeby odetchnąć zapachem ryb. Czy mam go zawołać? 
- Najpierw uporajmy się z Dangerfieldem - rzekł Craig. - Ciekawe, o co mu tym razem chodzi? 
Otworzyli drzwi. Większość krokodylich łbów już się rozeszła. Reszta oddaliła się pośpiesznie, kiedy Dangerfield machnął na nie ręką. Nos mu sterczał jak dziób papugi, kiedy stary człowiek energicznie potrząsał głową, wzbraniając się przed wejściem do lądownika. Pogroził im ze złością palcem. 
- Wiedziałem, że nic dobrego nie wyjdzie z waszego wścibstwa powiedział. - Głupi byłem, że zgodziłem się mieć z wami do czynienia. Teraz pigmeje wykończą waszego młodszego kolegę, i bardzo mu tak dobrze. Ale Bóg wie, co oni zrobią, kiedy zakosztują ludzkiego mięsa wcale bym się nie zdziwił, gdyby rozdarli nas na kawałki. Wątpię, żebym mógł ich zatrzymać, pomimo całej mojej władzy nad nimi. 
Jeszcze nie skończył, kiedy Craig i Barney wyskoczyli z lądownika. 
- Gdzie jest Tim? Co się z nim stało? - rzucił pytanie Craig. Niech pan mówi bez ogródek, co panu wiadomo. 
- Och, już chyba jest za późno - powiedział Dangerfield. - Widziałem, jak przemykał się do skalnej świątyni, głupi natręt. Może byście odjechali i zostawili mnie... 
Ale dwaj członkowie PME biegli już przez wyręb, głowami rozpędzając połyskliwe ptaki. Przeskakiwali przez legowiska, które znalazły się na ich drodze. W pobliżu świątyni usłyszeli klekotanie bandy krokodylich łbów. Kiedy dotarli do bogato zdobionej bramy, ujrzeli, że była ona, tak samo jak korytarz za nią, nabita stworami, usiłującymi wedrzeć się dalej w głąb skały. 
- Tim! - wrzasnął Barney. - Tim, jesteś tam? 
Klekotanie i skrzeki umilkły. Stojący bliżej mężczyzn krokodylogłowi odwrócili się do nich, kręcąc badawczo zielonymi pyskami. W ciszy Barney krzyknął znowu, ale nie było odpowiedzi. Tłum podjął zmagania o wejście do świątyni. 
- Nie możemy ich wszystkich zmasakrować - odezwał się Craig, patrząc z wściekłością na pigmejów. - Jak się tam dostaniemy do Tima? 
- Możemy użyć gazu łzawiącego z lądownika - powiedział Barney. To ich poprzestawia. 
Zawrócił w kierunku pojazdu i za chwilę jechał już nim z warkotem przez wyrąb do świątyni, podskakując na wybojach. Wysoki dach lądownika zaczepił o kilka gałęzi, rozrywając starannie skonstruowaną przez tkacze sieć i płosząc ptaki, które rozzłoszczone rozlatywały się na wszystkie strony. Pojazd był jeszcze w ruchu, gdy Craig odczepił zewnętrzny pojemnik i wyciągnął wąż - drugi koniec był już połączony z wewnętrznym zbiornikiem. Barney zrzucił dwie maski gazowe, a sam wynurzył się z szoferki już z respiratorem na twarzy. 
Craig włożył maskę, zapasową przewiesił sobie przez ramię i rzucił się naprzód z wężem. Gaz popłynął na najbliższe krokodylowe głowy, które cofnęły się jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki kaszląc i trąc łapami swoje żółte kozie oczy. Mężczyźni wpadli do świątyni; posuwali się korytarzem bez oporu, hamowani jedynie przez ciała próbujące usunąć się im z drogi. Skrzek stał się ogłuszający; w ciemności i mgle Craig i Barney ledwo mogli dojrzeć drogę przed sobą. 
Korytarz przeszedł w tunel o wysokości pigmejów, wznoszący się łagodnie we wnętrzu góry. Dwaj ekologowie musieli przedzierać się przez kłębowisko wierzgających stworów. 
Gaz skończył się nagle. Craig i Barney zatrzymali się i wymienili zdumione, ale i trwożne spojrzenie. 
- Myślałem, że zbiornik z gazem był pełny - odezwał się Craig. 
- Był. Któryś z krokodylich łbów musiał przegryźć wąż. 
- Albo Dangerfield go przeciął... 
Cisnęli bezużyteczny wąż i pobiegli naprzód. Odwrót mieli odcięty pigmeje u wejścia doszli już na pewno do siebie i będą na nich czekać. Przyspieszyli odrzuciwszy maski i wyciągnęli miotacze. 
Za rogiem stanęli. Tu był koniec trasy. Tunel rozszerzał się, tworząc coś w rodzaju hallu z szerokimi drewnianymi drzwiami w przeciwległej ścianie. Stała tam grupka pigmejów drapiąc drzwi, których drewno nosiło głębokie ślady ich pazurów. Odwrócili się i stanęli przodem do ludzi. Z ich oczu płynęły łzy, krokodyle łzy - dotarł do nich podmuch gazu, rozwścieczając ich tylko. Było ich sześciu. Ruszyli do ataku. 
- Bierz ich! - wrzasnął Barney. 
Przyćmiona komnata zadrżała od oślepiającego błysku niebieskobiałego światła. Błękitne hieroglify wiły się na ścianach. Akustyka oszalała od ryku miotaczy. Ale najlepsza nawet broń ręczna nie jest wszechpotężna, a po stronie krokodylich łbów była szybkość. Potworna szybkość. Wystrzeliły do przodu jak z procy. Ledwo Barney zdołał uporać się z jednym, już drugi wylądował mu gracko na brzuchu. Jak na takie niewielkie stworzenie miał nieprawdopodobną siłę. Każdy pazur wbijał się boleśnie w gruby kombinezon Barneya. Poleciał na plecy krzycząc i wykręcając głowę do tyłu, gdy rozdziawiona paszcza znalazła się tuż przed jego twarzą. Szary ozór, zwarte rzędy zębów, rybi odór - próbując uniknąć ich wypalił z miotacza w twardą skórę na brzuchu pigmeja. W chwili gdy padał na ziemię, stworzenie osunęło się z niego, ostatnim kopnięciem wytrącając mu broń z ręki. 
Zanim Barney odzyskał miotacz, dwaj inni napastnicy wylądowali na mm powalając go na ziemię. Był bezbronny w ich drapieżnych łapach. 
Nad nim zatrzeszczała i przeskoczyła niebieska błyskawica. Przy policzku poczuł tchnienie nieznośnego żaru. Dwaj pigmeje przekoziołkowali nad nim i legli u jego boku - czarne, zwęglone ciała. Drżąc podniósł się. 
W gwałtownie otwartych drzwiach stał Tim, wkładając w olstro miotacz, który uratował Barneyowi życie. 
Craig uporał się już ze swymi dwoma agresorami. Ich tlące zwłoki leżały przed nim na podłodze. Wstał łapiąc oddech. O niedawnych opałach świadczył jedynie rozdarty rękaw od bluzy. Trzej mężczyźni popatrzyli po sobie - byli brudni i rozczochrani. Pierwszy odezwał się Craig. 
- Jestem za stary na takie figle - powiedział. 
- Już myślałem, że koniec z nami. Dzięki ci, Tim, za występ w roli deus ex machina - rzekł Barney. 
Miał osmoloną, posypaną jakby brunatnym pyłem brodę. Dotknął ostrożnie miejsca na policzku, gdzie tworzył się już pęcherz. Lał się z niego pot - od termonuklearnych wybuchów znacznie podniosła się temperatura w hallu. 
- Dlaczego w ogóle opuściłem Ziemię? - warknął robiąc krok przez jedno z łuskowatych ciał. - Pomyśleć, że kiedyś odrzuciłem ofertę spokojnej pracy w banku! 
- Nieźle nas urządziłeś! - zwrócił się Craig do Tima. 
Młody człowiek przybrał obronny ton. 
- Niepotrzebnie wleźliście tu za mną - powiedział. - Byłem bezpieczny za tymi drzwiami. Przeprowadzałem tu małe badania, Craig. Chodźcie lepiej obejrzeć to miejsce, skoro już przyszliście. Odkryłem Grobowiec Dawnych Królów, o którym wspominał Dangerfield. Zobaczycie, że wyjaśnia on wiele rzeczy. 
- Jak ci się udało tak daleko dotrzeć? - spytał Craig, ciągle ze srogą miną. 
- Kiedy tu wszedłem, większość pigmejów stała zbita w kupkę wokół lądownika, żądna krwi Barneya. Zaczęli leźć za mną jak już byłem w środku. Idziecie rzucić okiem na Grobowiec czy nie? 
Weszli. Tim zatarasował drzwi od wewnątrz, zanim oświetlił latarką szczegóły długiego pomieszczenia. Miało ono harmonijne proporcje. Pomimo niskiego stropu pod względem architektonicznym robiło duże wrażenie. Jego budowniczowie znali się na swojej robocie. Dekoracje były sprowadzone do minimum, ograniczały się do kunsztownych łuków drzwi i ascetycznego wachlarzowego sklepienia. Uwagę przyciągał duży katafalk, na którym stał rząd sarkofagów. Wszystko pokrywała gruba warstwa kurzu, powietrze było duszne i zatęchłe. 
Tim wskazał na szereg małych rzeźbionych trumien. 
- Oto są szczątki Dawnych Królów Kakakakaxo - rzekł. - I chociaż być może byłem nieznośny, myślę, że mam prawo twierdzić, że z ich pomocą rozwiązałem zagadkę wymarłej rasy tej planety. 
- Doskonale - wykrzyknął Craig z zachętą w głosie. - Jestem bardzo ciekaw, co wydedukowałeś. 
Tim spojrzał na niego przenikliwie, wietrząc w jego słowach sarkazm. Uspokojony, ciągnął dalej. 
- Cała tajemnica przypomina układankę, której większość elementów mieliśmy w ręku. Dangerfield dostarczył nam prawie wszystkich ale ułożonych do góry nogami. Przede wszystkim, istnieje nie jedna wymarła rasa, lecz dwie. 
- Zgrabna teoria. A teraz prosimy o fakty - powiedział Craig. 
- Tak, są i fakty. Właśnie ci je przedstawiam. Świątynia, i niewątpliwie inne, podobne do niej na tej planecie, została wykuta w skale przez dwie rasy, które wyrzeźbiły swoje podobizny na tych sarkofagach. Spójrzcie tylko na nie! Nie tylko nie wymarły, ale były pod naszym nosem cały czas - są to istoty, które nazywamy pekińczykami i niedźwiadkami. Ich wizerunki widnieją na sarkofagach, a szczątki leżą w środku. Ich podobieństwo do ziemskich zwierząt zamknęło nam oczy na to, czym są w rzeczywistości - pradawnymi bonzami Kakakakaxo. 
Tim przerwał, by usłyszeć aprobatę ze strony towarzyszy. 
- Wcale się nie dziwię - rzekł Barney ku żalowi Tima, poniechawszy inspekcji kamiennych trumien. - Niedźwiadkowi ludzie są rozumniejsi od krokodylich łbów. W moim przekonaniu kajmany są mało interesującymi gadami, które natura wyposażyła w pancerz, i w niewiele poza tym. Już dawno byłem przekonany co do jednej rzeczy, zafałszowanej przez Dangerfielda, że pigmeje są parweniuszami, świeżymi uzurpatorami, którzy niedawno pojawili się tu rugując pekińczykowatych i niedźwiadkowatych ludzi. Dangerfield powiedział, że wiedzą o lodowcach. Możliwe. Prawdopodobnie spływali z zimnych regionów, dopóki rzeka nie przywiodła ich do tej równikowej krainy. Jeśli chodzi o niedźwiadkowatych ludzi - to samo zresztą dotyczy pekińczyków, jak sądzę - ich trajkotanie nie tylko nie jest zaczątkiem języka, ale jego schyłkową formą. To oni są przedstawicielami tych starych ras, które były u schyłku, kiedy pigmeje zwalili się na nich i przypieczętowali dzieło rozpadu. 
- Teorię taką potwierdzają badania helmintologiczne - przytaknął z zapałem Tim i zwrócił się do Craiga: 
- Krokodyle głowy są zbyt młodą rasą, by mógł rozwinąć się w nich specyficzny rodzaj tasiemca. Ich wewnętrzne pasożyty - glisty, dokonały takich samych szkód w ich organizmie, jak "fifin" w ciele Dangerfielda, podczas kiedy przy długotrwałej zależności żywiciel - pasożyt wewnętrzne uszkodzenia są minimalne. 
- Tak jak to było z tasiemcami pekińczyków i niedźwiadków, które wydobyłem - zgodził się z nim Craig. 
- Kiedy tylko zobaczyłem te glisty, od razu zdałem sobie sprawę z tego, że twierdzenie Dangerfielda o starodawnym pochodzeniu pigmejów i niedawnym ich "ulubieńców" może być dokładnym odwróceniem prawdy. Przyszedłem tu, żeby znaleźć na to dowód i znalazłem go. 
- To był dobry pomysł, Tim - powiedział serdecznie Barney ale nie powinieneś był robić tego sam - za bardzo ryzykowałeś. 
- Nawyk tajemniczości jest zaraźliwy - rzekł Tim. 
Spojrzał wyzywająco na Craiga, lecz główny ekolog jakby nie słyszał tej uwagi. Pomaszerował do drzwi i przyłożył do nich ucho. Barney i Tim także zaczęli nasłuchiwać. Dźwięk, z początku słaby, przeszedł w niedwuznaczny chór gardłowych pochrząkiwań i skrzeków. Gaz łzawiący rozwiał się już i pigmeje znów parli do wnętrza świątyni. 
Hałas przybierał na sile. Osiągnął szczyt w momencie, kiedy łapy zaczęły łomotać w zewnętrzną stronę drzwi. Craig zrobił krok do tyłu: Drzwi zadrżały - krokodyle łby stawiły się w komplecie. 
- Atmosfera robi się niezdrowa - powiedział Craig, odwracając się plecami do pozostałych. - Czy istnieje jeszcze jakieś wyjście? 
Ruszyli przez długie pomieszczenie bez okien. Za nimi drzwi niebezpiecznie trzeszczały jęcząc pod naporem pigmejów. W przeciwległym końcu komnaty znajdowała się krata przesłaniająca wąskie drzwi. Barney odsunął ją na bok i spróbował ruszyć klamką. Nie otworzyły się. Jednym pchnięciem swych potężnych ramion wyważył je. Z zardzewiałych zawiasów i zamka uniósł się w powietrze czerwony gryzący pył. Przeszedłszy po drzwiach, znaleźli się w stromym i wąskim tunelu. Musieli iść gęsiego. 
- Nie bardzo chciałbym, żeby mnie tu złapano - odezwał się Tim. Czy myślicie, że pigmeje ośmielą się wejść do grobowca? Wygląda na to, że uważają go za święty. 
- Rozjuszyliśmy ich. Mogą teraz nie zważać na zabobony - powiedział Barney. 
- Czego nadal nie rozumiem - rzekł Tim - to tego, czemu krokodylim łbom tak bardzo zależy na świątyni, skoro nie mają z nią nic wspólnego. 
- Tego prawdopodobnie nigdy się nie dowiesz - odparł Craig. Świątynia jest chyba symbolem ich supremacji, a symbol jednego człowieka jest zagadką dla drugiego. Słyszę już odgłos rozłupywanych drzwi; chodźmy tym tunelem. Wygląda jak podkop - musi gdzieś prowadzić. 
Szli gęsiego, Barney pierwszy, posuwając się praktycznie na czworakach w głąb szybu. Tunel prowadził cały czas w górę pod kątem czterdziestu pięciu stopni. Wydawało się, że to czołganie nigdy się nie skończy. Ze wszystkich stron góra dawała im odczuć swoją obecność, hamując ich, przytłaczając, tak jakby byli tasiemcami torującymi sobie drogę w górę szerokiego przewodu pokarmowego. W końcu szyb wzniósł się jeszcze bardziej stromo. Przy takiej stromiźnie nie uszli daleko, gdy Barney zatrzymał się. 
- Droga jest zablokowana - wykrzyknął. W tym zamknięciu zabrzmiało to jak wyrok śmierci. 
Tim zapalił latarkę. Wyjście z tunelu zatkane było jakąś twardą masą. 
- Zawał - wyszeptał. 
- Miotaczem nie ruszymy tego - powiedział Barney - bo usmażylibyśmy się tutaj. 
Craig podał do przodu nóż. 
- Spróbuj zobaczyć, co to za substancja - powiedział. - Czy to jest skała? 
Pod wpływem skrobania z zatoru opornie zaczęły odpadać płaty. Przyjrzeli się im - Tim rozpoznał je pierwszy. 
- Guano - prawdopodobnie nietoperzy - zawołał. - Musimy być bardzo blisko powierzchni, dzięki Bogu! 
- To na pewno guano - przyznał Craig - tak stare, że stwardniało na kamień. Na spodzie uformowała się wapienna skorupa - może mieć nawet kilkaset lat, co oznacza, że między nami a powierzchnią znajduje się prawdopodobnie parę metrów guano. 
- Będziemy musieli się przekopać - powiedział Barney. 
Nie mieli wyboru. Nie było to przyjemne zajęcie. Cuchnące guano raptownie miękło w miarę, jak kopali do góry, aż nabrało konsystencji wilgotnego ciasta. Kolanami odpychali grudki, które odbijając się spadały w głąb. Guano lepiło się do nich, czyniąc jeszcze jaskrawszym porównanie ich sytuacji do położenia tasiemca w przewodzie pokarmowym. Dłubali w nim zawzięcie, żałując, że nie zatrzymali masek. 
Musieli wydrążyć ośmiometrowy tunel w twardym guanie, zanim wydostali się na powietrze. Głowa i ramiona Barneya wynurzyły się na małą jaskinię. Podobne do psa stworzenie warcząc wycofało się na otwartą przestrzeń i wzięło nogi za pas. Przejęło tę jaskinię na swoją norę długo po tym, jak nietoperze ją opuściły. 
Barney wydźwignął się z jamy, a za nim pozostała dwójka. Stanęli, mrużąc oczy od intensywnego błękitnego światła. Byli cali oblepieni gnojem. Prawie nie odzywając się do siebie wyszli z jaskini i wciągnęli głęboko w płuca świeże powietrze. 
Otaczały ich drzewa i wysokie krzewy. Grunt opadał raptownie na lewą stronę. Kiedy doszli do siebie, zaczęli schodzić w tym kierunku. Znajdowali się wysoko na zboczu góry. Cassivelaunus przebłyskiwał przez liście naokoło. 
- Dzięki Bogu, nic nas już nie zatrzymuje na Kakakakaxo - wydusił z siebie w końcu Barney. - Złożymy tylko nasz raport w Kwaterze Głównej PME i znikamy. Dangerfield się ucieszy. Ciekaw jestem, jak mu przypadną do gustu koloniści? Zjadą się tłumnie, jak tylko Kwatera Główna otrzyma naszą formalną aprobatę. Znajdą tu spokojną, małą planetę - i nic, z czym nie mógłby sobie poradzić największy nawet głupiec. 
- Z wyjątkiem Dangerfielda - dodał Craig. 
- Człowieka, który zawsze sobie wszystko tłumaczy na opak - wtrącił ze śmiechem Tim. - Pewnie dożyje swych dni sprzedając kolonizatorom autografy na pocztówkach z własnym wizerunkiem. 
Nagle drzewa skończyły się. Przed nimi otworzyło się strome i usiane krzakami urwisko. Ekologowie podeszli do krawędzi i spojrzeli w dół. 
Przed ich oczami rozciągał się piękny widok. W oddali, jakieś siedemdziesiąt pięć kilometrów stamtąd, łańcuch ośnieżonych gór zdawał się jakby zawieszony w błękitnym powietrzu. Dużo bliżej, niemal w zasięgu ręki, wijąc się pomiędzy wielkimi połaciami dżungli, płynęła zimna, szeroka rzeka. Na jej brzegach ekologowie dostrzegli krokodyle łby wygrzewające się w słońcu. Inne pływały i nurkowały w wodzie, dokonując cudów zręczności. 
- Spójrzcie na nie - zawołał Barney. - Są prawdziwie wodnymi stworzeniami. Ledwo miały czas, żeby się jako tako przystosować do życia na lądzie. Dominującym elementem w ich życiu pozostały... ryby! 
- Już zdążyły o nas zapomnieć! - rzekł Barney. 
Prymitywna osada była opuszczona. Lądownik wyzierał spoza drzew, ale zanim się do niego dotarabanili różnymi karkołomnymi ścieżkami, minęła godzina. Nigdy jeszcze jego widok nie był im tak miły. 
Craig obszedł lądownik, żeby spojrzeć na uszkodzony wąż do gazu łzawiącego. Był zgrabnie przecięty, jakby nożem. To była robota Dangerfielda - chciał ich złapać w świątyni jak w potrzasku. Staruszka nie było nigdzie widać. Jeśli nie liczyć pojmanych zwierząt, melancholijnie siedzących na uwięzi, wyrąb był opustoszały. 
- Puszczę wolno te stworzenia, zanim odjedziemy - powiedział Barney. 
Zaczął biegać od legowiska do legowiska, tnąc postronki nożem na lewo i prawo i uwalniając pekińczyki i niedźwiadki. Jak tylko orientowały się, że są wolne, zbijały się w grupki i puszczały truchtem w stronę dżungli bez dalszych ceregieli. Po chwili już ich nie było. 
- Jeszcze dwa pokolenia - rzekł Barney z żalem w głosie - a prawdopodobnie nie znajdzie się żywego niedźwiadka czy pekińczyka na Kakakakaxo poza zoo. Koloniści załatwią się z nimi prędzej, niż krokodylogłowi. A jeśli chodzi o tych ostatnich, nie wątpię, że jedyną ich szansą przeżycia jest powrót do rzek. 
- Jest jeszcze jedna sprzeczność - zauważył w zamyśleniu Tim, kiedy ekologowie wsiedli do lądownika i Barney cofnął pojazd pomiędzy drzewami. - Dangerfield powiedział, że pekińczykowaci i niedźwiadkowaci ludzie walczą ze sobą przy każdej okazji, a przecież uciekli razem w zgodzie, no i rządzili przecież kiedyś wspólnie, jak tego dowodzi Grobowiec. Skąd wobec tego, te bójki? 
- Jak już mówiłeś, Dangerfieldowi zawsze udawało się wszystko przeinaczyć - odparł Craig. - Jeśli ustawimy to, co nam mówił, we właściwy sposób, może się okazać prawdą. Ale Dangerfield za bardzo bał się swoich poddanych, żeby wyjść i poszukać prawdy. 
- Sądzę, że on po prostu nieumiejętnie korzysta ze swoich oczu zauważył niewinnie Tim. 
- Tak jak my wszyscy - rzekł Craig. - Nawet ty, Tim. 
Barney zaśmiał się. 
- No i doigrałeś się! - powiedział. - Ostrzegam cię, Tim, wyrocznia zaraz przemówi! W pewnym sensie, Craig, bardzo łatwo cię przejrzeć. Od kiedy wyszliśmy z Grobowca Dawnych Królów byłem pewien, że chowasz coś w zanadrzu i tylko czekasz na właściwy moment, żeby to wyciągnąć. 
- O co chodzi, Craig? - zaciekawił się Tim. 
Barney wypuścił Fido z lądownika. Stworzenie pokicało przez wyrąb, pomachało do nich nie odwracając się i pobiegło dalej, żeby dołączyć do swoich towarzyszy. 
- Nie uważałeś, Tim, kiedy otwierałeś pigmejom brzuchy wtedy w laboratorium - powiedział łagodnie Craig. - Wiem, że szukałeś czegoś innego, ale gdybyś był mniej podekscytowany, zauważyłbyś, że krokodyle łby są partenogenne. Mają tylko jedną płeć i rozmnażają się za pomocą nie zapłodnionego jaja. 
Na twarzy Tima odmalowała się cała gama emocji. Odezwał się słabym głosem: 
- To bardzo ciekawe! Ale czy to odkrycie zmienia coś w praktyce? Barney nie miał takich oporów. Uderzył się w czoło w bezbrzeżnym zdumieniu. - Ach, powinienem był się sam tego domyślić. Partenogenne oczywiście! Samozapłodnienie! To tłumaczy jasno brak próżności czy zahamowań seksualnych, jakie zauważyliśmy. Klnę się, że byłbym sam na to wpadł, gdyby nie zajmował mnie tak Fido & Co. 
Wgramolił się na siedzenie kierowcy i zatrzasnął drzwi. HIimatyzacja natychmiast wyssała wszechobecny zapach ryb. 
- Tak, mamy interesującą sytuację na Kakakakaxo - ciągnął Craig. Pomyślcie, jak trudno byłoby takiemu partenogennemu gatunkowi wyobrazić sobie biseksualny rodzaj, jakim jest człowiek. Leżałoby to prawdopodobnie poza zasięgiem ich możliwości pojmowania - chyba już nam jest łatwiej wyimaginować sobie czterowymiarową rasę. Niemniej jednak krokodylim łbom udało się dokonać czegoś w tym rodzaju pomimo swojego ograniczenia nie są tak całkiem pozbawieni rozumu, jak mogłoby się wam wydawać. Co więcej, pojęli w czym tkwi ta jedna fatalna słabość dwupłciowego systemu - że jeśli trzyma się obie płci z dala od siebie, rasa wymiera. Nie zdając sobie z tego jasno sprawy, tak właśnie uczynili - odseparowali osobniki męskie od żeńskich. W ten sposób udało im się tu utrzymać. Oczywiście, żaden plan nie jest idealny i sporo przedstawicieli obu płci uciekało do lasu, żeby się tam rozmnażać. 
Barney zwiększył obroty silnika i ruszył naprzód, pozwalając Timowi zadać nieodparcie nasuwające się pytanie. 
- Jak Fido próbował nam wyjaśnić za pomocą swego rysunku powiedział Craig - "niedźwiedzie" są osobnikami męskimi, a "pekińczyki" - żeńskimi jednego gatunku. Tak się składa, że jest to rodzaj dymorficzny, gdzie płcie różnią się wielkością i budową, inaczej od razu domyślilibyśmy się prawdy. Krokodyle łby, na swój mętny sposób, znały ją. Zabrały się do sprawy podboju tak, jak to tylko partenogennej rasie mogło przyjść do głowy - rozdzielili płcie. W ten sposób udało im się wyrugować wyższą intelektualnie, pekińczykowato-niedźwiadkowatą rasę, modyfikując stare prawo "divide et impera"! Właśnie usiłuję rozstrzygnąć, czy na dłuższą metę jest to okrutniejszy, czy łagodniejszy sposób od rzezi... 
Tim gwizdnął. 
- A więc kiedy Dangerfield myślał, że pekińczyki i niedźwiadki biją się - powiedział - one w rzeczywistości kopulowały! Oczywiście, podobieństwo pasożytów, które znalazłeś w ich wnętrznościach, naprowadziło cię na właściwy trop. Powinienem był się sam w tym pokapować! 
- Dziwna musi być taka zabawa w Boga dla świata, o którym się wie tak niewiele i na którym ci tak mało zależy - zauważył Barney, skręcając wielkim pojazdem na drogę wiodącą do statku kosmicznego. 
- Rzeczywiście dziwna - zgodził się Craig, ale w tym momencie nie myślał o Dangerfieldzie. 
Stary człowiek stał ukryty za drzewem, w milczeniu obserwując odjazd lądownika. Potrząsnął głową ze smutkiem, zebrał się w sobie i pokuśtykał z powrotem do chaty. Jego słudzy będą musieli trochę po buszować w dżungli, zanim upolują dla niego dzisiejszą daninę jelit. Przeszedł go dreszcz na myśl o tych dwóch symbolicznych parujących misach. Dygotał przez dłuższą chwilę. Było mu zimno: był stary; przybył z nieba i do nieba pewnego dnia powróci. Ale przedtem miał zamiar powiedzieć wszystkim, co naprawdę o nich myśli. 
Powie im, jak bardzo ich nienawidzi. 
Jak bardzo nimi gardzi. 
Jak bardzo ich potrzebuje. 

przekład : Marek Marszał