Brian W. Aldiss

Swastyka!

30 kwietnia 1945 roku, w swoim bunkrze pod Kancelarią Rzeszy, Adolf Hitler przegryzł ampułkę z cyjankiem potasu. Potem jego ordynans Heinz Linge strzelił mu w głowę i ciało furera wyniesiono do ogrodu Kancelarii, gdzie zostało spalone, czy też częściowo spalone. Niektóre z tych ''faktów'' przedostały się do wiadomości publicznej prawie natychmiast. Na szczęście, wojska sowieckie pierwsze przybyły na miejsce zbrodni i, zaledwie w dwadzieścia trzy lata później, ujawniły resztę. Jest jednak coś, co każe mi powątpiewać w prawdziwość całej tej historii: przypadkiem wiem, że Hitler jest zdrów i cały, i mieszka w Ostendzie pod przybranym nazwiskiem - w każdym razie zakładam, że jest ono przybrane - Geoffreya Bunglevestera. Byłem go odwiedzić w zeszłym tygodniu, żeby zdążyć przed atakiem mrozów. Rzecz jasna, bardzo się ostatnio posunął, ale i tak jest zadziwiająco rześki jak na swój wiek i nadal interesuje się polityką, popierając Flamandów przeciw Wallonom. Jak zwykle spotkaliśmy się w małym zacisznym barze w pobliżu jego miejsca zamieszkania. Rozmawialiśmy o interesach, ale stopniowo przeszliśmy do tematów bardziej osobistych. - Czy oglądając się wstecz - spytałem - żałujesz czegoś? - Żałuję, że nie poświęciłem więcej czasu malarstwu - powiedział z zadumą. - Pejzaże to było coś dla mnie. Pochlebiam sobie, że zawsze miałem oko na piękne krajobrazy. Nadrenia, Austria, Czechosłowacja, Polska... - Rzeczywiście niektóre z twoich wczesnych akwarel zdradzały nieprzeciętny talent, ale czy nigdy nie żałowałeś żadnej ze swoich decyzji... powiedzmy, militarnych? - wtrąciłem, żeby nie uciekł od tematu. Spojrzał mi prosto w oczy odgarniając z czoła kosmyk włosów. - Nie mówisz chyba tego ironicznie, Brian? - Ależ skąd, Geoff, broń Boże! Pochylił się nad stolikiem i obejrzał się za siebie. - Jesteś Aryjczykiem, prawda? - Chodziłem do dobrej angielskiej szkoły, jeżeli o to ci chodzi. - To mi wystarczy. Niezrównany system dyscypliny! Cóż, przepraszam cię, już myślałem, że chcesz mnie krytykować za próbę zastosowania ostatecznego rozwiązania problemu żydowskiego. - Nawet mi to przez myśl nie przeszło, Geoff. - No dobrze, ale przyznaję, że ta kwestia jest dlal mnie dość drażliwa. Byłem za to bardzo nieobiektywnie krytykowany od czasu upadku Trzeciej Rzeczy w roku 1945. Musisz wiedzieć, że za eksterminacją Żydów krył się znacznie głębszy zamiar. Miała to być tylko rozgrzewka dla wprowadzenia machiny w ruch. Celem ostatecznym, do którego realizacji planowałem przystąpić w roku 1950, póki mi tak brutalnie nie przeszkodzono, była eksterminacja ras murzyńskich. Wstrzymałem oddech, kiedy uświadomiłem sobie ogrom jego wizji. - Niewątpliwie, błąd taktyczny... - wyjąkałem. Ze swoim niemal chłopięcym entuzjazmem nie zrozumiał tego, co chciałem powiedzieć. Pochylając się nad stołem, z błyskiej w oku powiedział: - Tak, zapewne błędem było (jak widzisz, przyznaję, że nie jestem wolny od błędów), że nie ogłosiłem światu swojego wielkiego planu. Wówczas zdobyłbym serca Amerykanów i nie wypowiedzieliby mi wojny. Cóż, za późno teraz płakać nad rozlanym mlekiem... Wielka szkoda, że nie udało mi się przeprowadzić likwidacji Murzynów! Przyznaję, że początkowo mogło się to wydać kontrowersyjne, ale później zostałbym uznany, nie bójmy się powiedzieć, za dobroczyńcę ludzkości. - Przez wszystkich prócz Murzynów. Wziął moją uwagę za dobrą monetę. - Drogi chłopcze, nawet sami Murzyni przyznają, że nikt ich nie lubi. A ja po prostu wyprowadziłbym z tego faktu logiczne konsekwencje. Bóg mi świadkiem, że nigdy nie zabiegałem o popularność dla samej popularności, ale musisz przyznać, że przez całe życie spotykałem się z niezrozumieniem. Nawet Niemcy musieli udawać, że odwrócili się ode mnie. Potrząsnął głową z wyrazem wielkiego smutku na twarzy. - Cóż, Geoff - powiedziałem, żeby go pocieszyć - świat zawsze tak traktował pokonanych, nie ma za grosz szacunku dla ambicji... - Pokonany! Kto tu jest pokonany? Czyżbyś ty też padł ofiarą kłamliwej żydowsko-burżuazyjno-bolszewickiej antynazistowskiej propagandy? Ja nie zostałem pokonany... - Ale przecież w roku 1945... - To, co się wówczas stało, nie ma żadnego znaczenia! Po prostu w tym roku zdecydowałem się wycofać z czynnego życia politycznego i pozwolić innym przejąć niełatwą rolę kierowania wojnami i budzenia z niewolniczego otępienia całych narodów. - Nie chcesz chyba powiedzieć... Twierdzisz więc, że odniosłeś coś w rodzaju psychologicznego zwycięstwa? Nalał czerwonego wina i rozcieńczył je wodą mineralną. - To moi dawni rasowi wrogowie szerzyli kłamstwo, że rok 1945 był początkiem pokoju. To nieprawda, albo coś, co stary Winston nazwałby na swój zabawny sposób nieścisłością terminologiczną. Był to rok, w którym Amerykanie zrzucili pierwszą bombę atomową i zapoczątkowali wyścig zbrojeń jądrowych, nie słabnący do dzisiaj, zwłaszcza teraz, kiedy USA i ZSRR udało się zachęcić do udziału w nim Chiny. My, niestety, nigdy nie mieliśmy możliwości, żeby produkować środki wojenne na taką skalę! - Ale przecież nie możesz porównywać zimnej wojny z drugą wojną światową, Adolfie! - Dla ciebie Geoff. - Chciałem powiedzieć, Geoff. Przepraszam. - Ja nie porównuję. Jedna rozwinęła się z drugiej. Rok 1945 oznaczał przejście do nowej fazy. Kontynuacja jest oczywista. Spójrz tylko na Rosjan! Nie mam zbyt wysokiego mniemania o rasie słowiańskiej, ale jedno trzeba im przyznać: ich polityka agresji utrzymuje się niezmiennie od pół wieku. Czy przypominasz sobie niejakiego Józefa Stalina? Nieco opryszkowaty, ale ogólnie człowiek z tych, których lubię. Powiedział mi... chyba to było w 1938, że chce wejść do Europy.. - Wspólny Rynek? - I rzeczywiście postawił na swoim, a niedawno jego następcy wkroczyli, jak ja kiedyś, do Czechosłowacji! - Z nieukrywaną przyjemnością klepnął się w udo. - To były czasy! Piękne miasto, Praga! Słońce świeci, Wehrmacht w paradnych mundurach, jadą czołgi, wszyscy krzyczą ''Heil...'', powiedzmy ''Heil ja'', a małe czeskie dziewczynki wręczają nam bukiety kwiatów... - Miłe wspomnienia zmiękczyły jego twarde zazwyczaj rysy. - Byłeś wtedy dzieckiem, Brian... - Mimo to pamiętam ten dzień. Ale rosyjska inwazja Czechosłowacji w roku 1968 to coś zupełnie innego... - To kontynuacja drugiej wojny światowej, tak samo jak wojna koreańska, Wietnam czy zamieszanie na Bliskim Wschodzie. Wszystko to są ogniska od pochodni, którą ja zapaliłem w Europie. - Tu muszę się nie zgodzić. Przyznam się, że nie ogarniam tej myśli. Ostatecznie układy pokojowe z 1945 roku... - Nie chciałbym być niegrzeczny, ale przypominam, że znajdowałem się wówczas bliżej centrum wydarzeń niż ty. Jestem pewien, że generał Curtis Le May, czy wasz ''Monty'' nie uważają wojny za skończoną, daleko nie. Ludzie tacy jak oni - silni, urodzeni z domieszką żelaza, mający zawsze w sobie coś z Bismarcka - podzielają wielką wizję pokoju jako czasu na wzmocnienie armii. Jak wino? Dolać może wody? Przykryłem kieliszek dłonią. - Nie, dziękuję. Jest w sam raz. Nie powinniśmy się sprzeczać o... - Wybacz, ale musimy się sprzeczać, jeżeli się ze mną nie zgadzasz. Moja wojna, bo za taką ją uważam, toczy się nadal, rozpala się stale na nowo i wkrótce może nawet wrócić do swojego źródła. Cóż to jest, jak nie zwycięstwo moje i moich ideałów? Wzruszony, jeżeli nawet nie przekonany, czułem, że obcuję z wielkością. - Zawsze ten sam stary wojownik! Nigdy nie zrezygnowałeś, co? - Rezygnacja! Kto może sobie pozwolić na rezygnację? Poza tym świat nigdy nie dał mi prawdziwych powodów do rezygnacji. Nie brak w nim urodzonych wojowników. - Chyba tak. Ale byłem nieco zdziwiony słuchając, jak mówisz o generale Le May. Zdawało mi się, że zasadniczo żywisz niewielki szacunek dla amerykańskiego ducha? Upiwszy łyk spojrzał na mnie z naganą. - Bądźmy sprawiedliwi dla Amerykanów. Wiem równie dobrze jak ty, że cały ich kontynent został opanowany przez bandę Słowian, Żydów, Meksykanów, Hiszpanów oraz szumowiny z Afryki i Skandynawii. Ale na szczęście zachowali też kręgosłup teutońskiego i anglosaskiego ducha żołnierskiego. Nie wszyscy są tam zazjatyzowanymi dekadentami jak Roosevelt. Wiem, że w przeszłości często przeważała rasowo podejrzana lokajska mentalność rodem z getta, ale ostatnio dochodzi do głosu zdrowszy i bardziej racjonalny element, przeważając nad rozkładowymi siłami demokracji. Bardzo mnie podniosła na duchu dziarska, bezkompromisowa postawa Reagana i gubernatora Wallace'a. Prezydent Nixon też bywa niezły. Oczywiście, amerykańska wojna ćwiczebna w Wietnamie była prowadzona beznadziejnie... To nie wojna, a jakieś... - Ciepłe kluski? - Dobrze powiedziane, ciepłe kluski. Poza starym de Gaulle'em wszyscy Francuzi to ciepłe kluski, co? O czym to ja mówiłem? Tak, w Ameryce szerzy się duch bardziej realistyczny. Nie zdali z logiki cofając się przed użyciem broni jądrowej w Wietnamie, ale ta asekurancka postawa ulega zmianie i spodziewam się, że wkrótce zastosują takie rozwiązania dla przywrócenia dyscypliny w swoich własnych granicach. - Zawsze ten sam wielki strateg! - uśmiechnąłem się. - Czy często powracasz myślą do swoich starych kampanii? - Nie sądzę, nie częściej niż większość ludzi. To Himmler był okropnie sentymentalny, ja nie. Powiedziałbym, że jestem dość przeciętnym typem człowieka. Wolę żyć dniem dzisiejszym. Przyjaciel z Anglii przysyła mi codziennie ''Timesa''. I, jak ci już chyba wspomniałem, pisuję teraz wiersze. - Uśmiechnął się skromnie z drgnięciem wąsików. - Nie wiem, jak się do tego odniesiesz, Geoff, ale chętnie bym kiedyś rzucił okiem na twoje wiersze. Wyprostował się i spojrzał na mnie z półuśmiechem, alechyba dostrzegłem mgiełkę w jego oku, jakby poczuł się wzruszony moim zainteresowaniem. - Dlaczego miałbyś się interesować wierszami starca? Może to rozcieńczone wino zrobiło swoje. Pochyliwszy się nad stolikiem powiedziałem: - Geoff, nie wyobrażasz sobie, ile dla mnie znaczyłeś, kiedy byłem dzieckiem. W Anglii nigdy nie mieliśmy silnego przywódcy, jakim ty byłeś w latach trzydziestych i, na Boga, rozpaczliwie potrzebujemy kogoś takiego teraz; Edward Heath jest o wiele za miękki i tolerancyjny! Ja... dobrze... wiem, że to zabrzmi sentymentalnie, ale byłeś dla mnie jak ojciec, dla mnie i dla tysięcy takich jak ja, którzy mieli szczęście żyć w czasie wojny. Ach, te wspaniałe marsze z pochodniami, te okrzyki, te piękne piersiaste fraulein, ten bezbłędny krok defiladowy twoich żołnierzy! A potem ten dramatyczny podbój Europy... To było cudowne! Nieważne, że byliśmy po przeciwnych stronach; wiedzieliśmy, że w głębi serca jesteś przyjacielem Imperium Brytyjskiego. - Lepszym przyjacielem niż dekadenccy Amerykanie. - Spojrzał na swój kieliszek i trudno było nie zauważyć zmarszczek znużenia wokół jego ust. - Tak, Brian, to były wspaniałe czasy, nie ma co do tego wątpliwości. Nie musisz sobie wyrzucać, że czułeś tak, jak czułeś. Nikt dzisiaj nie ma już tej klasy: Rosjanie, Południowi Afrykanie, Rodezyjczycy, Portugalczycy... To już nie ta klasa. Potrząsnął głową. Przez moment obaj byliśmy zbyt wzruszeni, żeby mówić, zastanawiając się, czy wspaniałe czasy na Ziemi nie należą już do przeszłości. Po chwili spytałem cicho: - Geoff, czy nigdy nie żałujesz, że sprawy nie potoczyły się inaczej? To znaczy, dla ciebie, osobiście? Nigdy nie zapomnę jego odpowiedzi. Nie podniósł oczu, nadal obejmował kieliszek lekko trzęsącymi się rękami (starcza dolegliwość nadal czasami przypominała o sobie) i wpatrywał się w wino. A potem, głosem, w którym słychać było tłumione łzy, powiedział: - Jak wiesz, na starość staję się sentymentalny. Ale chwilami ogarniają mnie wątpliwości, czy świat wejdzie kiedyś na właściwe tory. Nieustanna konfrontacja WschódZachód to coś pozytywnego, a dwie wzajemnie związane manie prześladowcze Rosji i Ameryki utrzymywały świat w gotowości bojowej w nieciekawych skądinąd czasach. Ale... Westchnął. Żaden człowiek nie powinien być tak samotny, jak on w tej chwili. Przypominał mistyka oglądającego wspaniałą wizję przez teleskop z niewłaściwego końca. - Ale... - przypomniałem mu. - Czy miałeś plan? - Przez wszystkie te lata zjeżdżali się do mnie emisariusze. Mogę ci chyba powiedzieć. Przybywali pokornie do mnie, mieszkającego na wygnaniu tutaj, w Ostendzie. Sowieci i Amerykanie, Brytyjczycy też, jeżeli o to chodzi. Przyjeżdżali tu w największej tajemnicy. Tak, i mali kacykowie też. Naser, Hussein, ten facet z Rodezji... Jones? Smith?... Ten lizus Czou En-lai, Castro - parszywy mały komunista! Wszyscy na kolanach przede mną! Nawet... tak, nawet generał Dajan z Izraela. Całkiem sympatyczny jak na... Wszyscy błagali mnie, żebym pokierował ich wojnami, uściślił je, poprowadził. ''Oddam, panie, cały Ocean Spokojny, jeżeli pomoże mi pan zdobyć Pekin''. Tak mi powiedział ten... pamięć mnie zawodzi... Sukarno. Zawsze chodziło im o to, żebym to był ja. Stara charyzma działa... - Albo się ją ma, albo nie - zgodziłem się. - Dlaczego nie przyjąłeś ich propozycji... mam na myśli Rosję i Amerykę? - Bo te durnie chciały, żebym nimi rządził nie dając mi pełni władzy! - uderzył pięścią w stół. - Chcieli mnie i jednocześnie bali się mnie! Lyndon B. Johnson i ja spotkaliśmy się tu, w tej kawiarni... w cztery oczy.. pamiętasz Lyndona B. Johnsona? Mówię ci to w zaufaniu i nie chcę, żeby wyszło poza nas. - Możesz mi zaufać - zapewniłem go żarliwie. Oczy mało mi nie wyskoczyły z głowy. - Naprawdę spotkałeś się tu z Lyndonem B. Johnsonem? - Zapłacił rachunek. Nalegał na to. Dość pyskaty, mówił, że przysłała go żona! Miał kłopoty zagraniczne z komunistami i wewnętrzne z Murzynami oraz z białym, krypto-mulackim elementem wywrotowym. Czy bym mu nie pomógł? Powiedziałem, że tak. Ze mną na czele Stany Zjednoczone podbiłyby cały świat, nie ma co do tego wątpliwości! Najpierw Rosja - wykorzystać wszystkie te rdzewiejące bomby H! Potem inwazja i racjonalizacja Europy. A potem reszta świata wypalona do czysta, począwszy chyba od Ameryki Południowej. Wypalona do czysta. Żadne ciepłe kluski. - Dlaczego Johnson na to nie poszedł? Widzę, że to była dla niego wielka szansa. - Może mi nie uwierzysz, ale miał jakiś poroniony pomysł, żeby ocalić z pożogi Indie. W głębi serca był tchórzliwym liberałem i cała sprawa upadła. Byłem zdumiony. - Dlaczego ktoś miałby ratować Indie? Dlaczego akurat Indie? - Mój drogi, amerykańskie ambicje kolonialne są dla mnie tak samo nieprzeniknione, jak dla ciebie! Szkoda, bo wspólnie - a jeszcze lepiej, gdybym to robił sam - moglibyśmy zbudować znacznie schludniejszy świat, świat, w którym każdy robiłby to, co mu się każe! - Tchórzostwo, zawsze to tchórzostwo - powiedziałem po chwili. - Podczas wojny mieliśmy kolektywne kierownictwo, naloty, dyscyplinę i wszyscy ciężko pracowali. A teraz ugrzęźliśmy w społeczeństwie tolerancyjnym. On jednak myślał o swoim. Minęła chwila, zanim się odezwał, widziałem, że bar będą zaraz zamykać. - Jak ci już mówiłem, na starość staję się sentymentalny. I coraz częściej żałuję, że nie zacząłem od Anglii zamiast od Polski. To ładniejszy kawałek świata i ludzie są tam milsi. Mógłbym osiąść na przykład w Torquay i ożenić się z miłą Angielką czystej krwi. Ale widać nie było mi to sądzone. Nie ma co zastanawiać się nad tym, co mogłoby być... Musiał już iść. Noga za nogą odprowadziłem go ulicami Ostendy do domu. Miał na sobie stary, szary trencz, wciąż jeszcze ze swastykami, których nigdy nie odpruł. Jakież to były symbole nostalgii! W błysku olśnienia znalazłem tytuł do musicalu o nim, który przyjechałem omówić. ''Swastyka!'' Jasne jak słońce! ''Swastyka!'' Zawsze będę wspominał tę chwilę jako najbardziej dramatyczną w moim życiu, z wojną włącznie. Zatrzymaliśmy się na progu. - Nie zapraszam cię do środka - powiedział - bo dozorczyni ma grypę. - Z właściwym sobie humorem zawsze nazywał Martina Bormanna dozorczynią. - Miło było z tobą porozmawiać - powiedziałem. - Mnie też - odpowiedział. - I obiecuję przyjechać do Londynu na premierę. Pod warunkiem, że muzyki nie napisze jakiś Bernstein. - Możesz na mnie liczyć - zapewniłem go. - I pamiętaj, dwa i pół procent brutto. Wymieniliśmy pełne zrozumienia spojrzenia. Ze względów sentymentalnych chciałem go pożegnać w wiadomy sposób, ale krępowałem się nieco z powodu przechodniów. Ująłem więc tylko w obie dłonie jego drżącą rękę. - Do widzenia, Geoffrey! - Auf widersehen, Brian, mój drogi chłopcze! Z wilgotnymi oczami pośpieszyłem na lotnisko, z kontraktem w kieszeni.